Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Veprimtaria e “Komitetit të Vendit për Gllogoc”, e zhvilluar në fshehtësi dhe me përkushtim të madh gjatë viteve të fundit të dekadës së shtatë dhe fillimit të viteve tetëdhjetë, përbënte një nga hallkat e rëndësishme të organizimit ilegal shqiptar në Kosovë. Anëtarët e këtij komiteti kishin arritur të krijonin një rrjet të organizuar veprimtarësh, të shpërndanin literaturë patriotike, të forconin lidhjet me grupet e tjera ilegale dhe të zgjonin ndërgjegjen kombëtare në mesin e popullsisë shqiptare. Megjithatë, si shumë organizata të tjera të asaj kohe, edhe kjo strukturë vepronte nën hijen e vazhdueshme të ndjekjes nga aparati i Sigurimit Shtetëror jugosllav, i cili kishte vënë në funksion të gjitha mekanizmat e tij për të zbuluar dhe shkatërruar çdo formë të organizimit politik shqiptar.

Për një kohë të gjatë, veprimtarët e komitetit kishin arritur të ruanin fshehtësinë e aktiviteteve të tyre. Takimet zhvilloheshin në mënyrë konspirative, komunikimi bëhej përmes njerëzve të besuar, ndërsa literatura ilegale qarkullonte dorë më dorë, larg syve të organeve shtetërore. Por, me zgjerimin e veprimtarisë dhe shtimin e kontakteve ndërmjet grupeve të ndryshme ilegale, edhe rreziku i zbulimit bëhej gjithnjë e më i madh. Organet e sigurimit, përmes rrjeteve të tyre të informatorëve, vëzhgimeve të fshehta, përgjimeve dhe hetimeve të vazhdueshme, arritën të depërtonin në gjurmët e aktivitetit të komitetit.

Në momentin kur strukturat shtetërore siguruan informacionet që i konsideronin të mjaftueshme për veprim, filloi një operacion i gjerë arrestimesh. Veprimtarët kryesorë të organizatës u ndaluan, iu nënshtruan hetimeve të gjata dhe u përballën me presion të vazhdueshëm nga organet e ndjekjes. Arrestimi i tyre nuk ishte thjesht goditje ndaj disa individëve të veçantë, por pjesë e një strategjie më të gjerë të pushtetit për të frenuar përhapjen e lëvizjes kombëtare shqiptare, e cila pas demonstratave të vitit 1981 po fitonte gjithnjë e më shumë mbështetje në mesin e popullsisë.

Pas përfundimit të hetimeve, anëtarët e “Komitetit të Vendit për Gllogoc” u nxorën para drejtësisë në një proces gjyqësor që kishte karakter të theksuar politik. Në sallën e gjyqit nuk gjykoheshin vetëm veprimet konkrete të të akuzuarve, por në njëfarë mënyre edhe vetë idetë dhe aspiratat që ata përfaqësonin. Autoritetet jugosllave i konsideronin organizatat ilegale shqiptare si kërcënim serioz për rendin kushtetues dhe integritetin e federatës, prandaj proceset e tilla shoqëroheshin me akuza të rënda dhe me kërkesa për dënime shembullore.
Gjyqi ndaj veprimtarëve të Gllogocit u zhvillua në atmosferën e tensionuar politike që mbretëronte në Kosovë pas demonstratave të vitit 1981. Në atë periudhë, qindra shqiptarë po ndiqeshin penalisht për aktivitet politik, shpërndarje të literaturës ilegale, organizim demonstratash ose për lidhje me organizata që kërkonin avancimin e të drejtave kombëtare të shqiptarëve. Për pushtetin jugosllav, këto procese kishin për qëllim jo vetëm ndëshkimin e individëve të përfshirë, por edhe dërgimin e një mesazhi frikësues për gjithë shoqërinë shqiptare.

Sipas aktgjykimit të Gjykatës së Qarkut në Prishtinë me numër P.nr. 123/81, anëtarëve të “Komitetit të Vendit për Gllogoc” iu shqiptuan dënime të rënda me burg. Këto dënime pasqyronin ashpërsinë e politikës represive të kohës dhe vendosmërinë e pushtetit për të goditur çdo formë të organizimit ilegal shqiptar. Për shumë prej të dënuarve, vitet e burgut u shndërruan në një periudhë të gjatë sakrifice personale dhe familjare, por edhe në një dëshmi të qëndrueshmërisë së bindjeve të tyre politike dhe kombëtare.
Procesi gjyqësor ndaj anëtarëve të këtij komiteti mbetet sot një pjesë e rëndësishme e historisë së rezistencës shqiptare në Kosovë. Ai pasqyron përplasjen ndërmjet një pushteti që synonte ruajtjen e rendit ekzistues politik dhe një grupi veprimtarësh që besonin se e ardhmja e popullit të tyre kërkonte ndryshime të thella politike e kombëtare. Në këtë kuptim, gjyqi nuk ishte vetëm një procedurë juridike, por edhe një episod domethënës i konfliktit ndërmjet aspiratave kombëtare shqiptare dhe sistemit shtetëror jugosllav në vitet e fundit të ekzistencës së tij.

P. nr. 123/ 81

1. Bajram B. Gashi, polic, (1959), Llapushnik, neni 136 LPJ. 20.10.1981. (15 vjet burg)
2. Ismet Tafil Sopi, (1957), Runik, neni 136 LPJ. (14 vjet burg)
3. Alush Rifat Thaçi, student, (1956), Llapushnik, neni 136 LPJ. (13 vjet burg)
4. Halil Tahir Kuliqi, arsimtar, (1952), Dobrajë, neni 114 LPJ. (11 vjet burg)
5. Naim Shaip Bujupi, arsimtar, (1948), Orllat, neni 114 LPJ. (12 vjet burg)

Procesi gjyqësor i zhvilluar kundër anëtarëve të “Komitetit të Vendit për Gllogoc”, i evidentuar në aktgjykimin P.nr. 123/81 të Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, përbën një nga rastet më domethënëse të ndjekjes politike të veprimtarëve shqiptarë në periudhën pas demonstratave të vitit 1981. Ky proces nuk ishte thjesht një procedurë juridike ndaj disa individëve të akuzuar për veprimtari ilegale, por pjesë e një strategjie të gjerë shtetërore që synonte të godiste organizimin politik shqiptar dhe të shuante çdo përpjekje për artikulimin e kërkesave kombëtare.

Në bankën e të akuzuarve u gjendën burra të rinj, intelektualë, studentë, arsimtarë dhe punonjës të profileve të ndryshme, të cilët kishin zgjedhur të angazhoheshin në veprimtarinë e fshehtë politike në një kohë kur çdo formë e organizimit kombëtar konsiderohej kërcënim për rendin kushtetues të Jugosllavisë. Dënimet që iu shqiptuan ishin jashtëzakonisht të rënda dhe pasqyronin qartë ashpërsinë e politikës represive të kohës.

Ndër figurat qendrore të këtij procesi ishte Bajram B. Gashi, i lindur në vitin 1959 në Llapushnik. Edhe pse me profesion polic, ai kishte zgjedhur të përfshihej në veprimtarinë ilegale kombëtare, duke u bërë një nga organizatorët më aktivë të komitetit. Për pushtetin jugosllav, përfshirja e një personi të trajnuar brenda strukturave shtetërore në një organizatë ilegale konsiderohej veçanërisht e rrezikshme. Për këtë arsye, bazuar në nenin 136 të Ligjit Penal të Jugosllavisë, më 20 tetor 1981 ai u dënua me 15 vjet burg, një nga dënimet më të larta të shqiptuara në këtë proces. Ky vendim dëshmonte vendosmërinë e pushtetit për të ndëshkuar rëndë ata që i konsideronte organizatorë dhe bartës të ideve kombëtare.

Një tjetër figurë e rëndësishme ishte Ismet Tafil Sopi, i lindur në vitin 1957 në Runik. Ai ishte një nga anëtarët më të angazhuar të komitetit dhe kishte marrë pjesë në organizimin e veprimtarive ilegale dhe në sigurimin e mjeteve të nevojshme për funksionimin e organizatës. Gjykata e dënoi sipas nenit 136 të LPJ-së me 14 vjet burg, një dënim që pasqyronte jo vetëm aktivitetin e tij konkret, por edhe frikën e pushtetit nga përhapja e organizimit politik në zonën e Drenicës.

Në mesin e të dënuarve ndodhej edhe Alush Rifat Thaçi, student nga Llapushniku, i lindur në vitin 1956. Si kryetar i “Komitetit të Vendit për Gllogoc”, ai përfaqësonte brezin e ri të intelektualëve shqiptarë që po hynin në jetën publike me bindje të forta kombëtare. Rinia, arsimimi dhe autoriteti që gëzonte në mesin e bashkëveprimtarëve e bënin atë një figurë me ndikim të konsiderueshëm. Për këtë arsye, gjykata e konsideroi një nga drejtuesit kryesorë të organizatës dhe e dënoi me 13 vjet burg, gjithashtu në bazë të nenit 136 të Ligjit Penal të Jugosllavisë.

Ndërkohë, procesi gjyqësor nuk përfshiu vetëm organizatorët e drejtpërdrejtë të komitetit, por edhe ata që kishin kontribuar në përhapjen e ideve dhe frymës së rezistencës në mesin e rinisë. Një prej tyre ishte Halil Tahir Kuliqi, arsimtar nga Dobraja, i lindur në vitin 1952. Si mësues, ai kishte ndikim të drejtpërdrejtë tek brezi i ri dhe ishte përfshirë në organizimin e aktiviteteve protestuese dhe në ndërgjegjësimin politik të nxënësve. Gjykata e akuzoi sipas nenit 114 të LPJ-së, që trajtonte veprat kundër rendit kushtetues, dhe e dënoi me 11 vjet burg. Dënimi i tij dëshmonte frikën e autoriteteve nga ndikimi që intelektualët dhe arsimtarët ushtronin mbi rininë shqiptare.

Po aq i rëndë ishte edhe dënimi i Naim Shaip Bujupit, arsimtar nga Orllati, i lindur në vitin 1948. Veprimtaria e tij lidhej ngushtë me mobilizimin e nxënësve dhe me mbështetjen morale e politike të demonstratave. Ai ishte ndër ata që u përpoqën t’u shpjegonin të rinjve kuptimin e ngjarjeve që po zhvilloheshin në Kosovë dhe arsyet e pakënaqësisë popullore. Për këtë angazhim, gjykata e shpalli fajtor sipas nenit 114 të LPJ-së dhe e dënoi me 12 vjet burg, duke e konsideruar ndikimin e tij në mesin e rinisë si një faktor me rrezikshmëri të lartë politike.

Duhet theksuar se procesi gjyqësor kundër anëtarëve të “Komitetit të Vendit për Gllogoc” nuk ishte thjesht një rast i zakonshëm penal, por një nga shembujt më domethënës të represionit politik që ushtrohej ndaj lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë gjatë fillimit të viteve tetëdhjetë. Pesha e këtij procesi kuptohet më së miri nga vetë dënimet e shqiptuara: vetëm pesë veprimtarëve dhe atdhetarëve shqiptarë iu shqiptuan gjithsej 65 vjet burg të rëndë, një shifër që flet qartë për ashpërsinë me të cilën pushteti jugosllav i trajtonte organizimet ilegale dhe kërkesat politike të shqiptarëve.

Këto dënime nuk synonin vetëm ndëshkimin e individëve të akuzuar. Në thelb, ato përbënin një mesazh politik të drejtuar ndaj gjithë shoqërisë shqiptare. Autoritetet jugosllave synonin të krijonin një atmosferë frike dhe pasigurie, duke treguar se çdo përpjekje për organizim politik jashtë strukturave zyrtare, çdo angazhim për çështjen kombëtare dhe çdo shprehje e pakënaqësisë ndaj rendit ekzistues do të përballej me ndëshkime të rënda. Në këtë kuptim, dënimet e shqiptuara ndaj këtyre pesë veprimtarëve nuk ishin vetëm dënime individuale, por pjesë e një politike të gjerë represive që synonte të paralizonte frymën e rezistencës në Kosovë.

Pas shpalljes së aktgjykimit, të dënuarit u shkëputën me forcë nga familjet, miqtë dhe mjedisi i tyre shoqëror. Për ta fillonte një periudhë e gjatë vuajtjesh në burgjet e Jugosllavisë, të njohura për kushtet e rënda dhe për trajtimin e ashpër që u rezervohej të burgosurve politikë shqiptarë. Ata u dërguan në institucionet ndëshkuese më të largëta dhe më famëkeqe të federatës, vende që në kujtesën e shumë ish-të burgosurve kanë mbetur sinonim i izolimit, presionit psikologjik dhe sakrificës njerëzore.

Për shumë familje shqiptare, dërgimi i bijve të tyre në këto burgje nënkuptonte jo vetëm humbjen e përkohshme të lirisë së tyre, por edhe një plagë të thellë sociale e ekonomike. Familjet mbeteshin pa pranin e tyre, ndërsa rrugëtimet e gjata drejt burgjeve të largëta për vizita të rralla shndërroheshin në një barrë të rëndë emocionale dhe financiare. Megjithatë, pavarësisht këtyre vuajtjeve, shumë prej të dënuarve e përballuan burgun me qëndrueshmëri dhe dinjitet, duke e konsideruar sakrificën e tyre si pjesë të angazhimit për idealet që kishin përqafuar.

Në aspektin historik, këto 65 vjet burg të shqiptuara ndaj pesë veprimtarëve përfaqësojnë një tregues të qartë të përplasjes ndërmjet pushtetit jugosllav dhe lëvizjes kombëtare shqiptare. Ato dëshmojnë se sa seriozisht e konsideronte regjimi çdo organizim politik shqiptar dhe sa larg ishte i gatshëm të shkonte për ta shtypur atë. Por njëkohësisht, ato dëshmojnë edhe për vendosmërinë e një brezi veprimtarësh që, pavarësisht rrezikut të burgut dhe persekutimit, nuk hoqën dorë nga bindjet e tyre.

Prandaj, kur sot shikohen këto dënime në perspektivën historike, ato nuk paraqesin vetëm statistika të një procesi gjyqësor. Ato përfaqësojnë historinë e një sakrifice kolektive, historinë e njerëzve që paguan me vitet më të mira të jetës së tyre për shkak të angazhimit në çështjen kombëtare. Në kujtesën historike të Kosovës, këto dënime mbeten dëshmi e një kohe të vështirë, kur liria e mendimit dhe veprimit politik kishte një çmim jashtëzakonisht të lartë, ndërsa burgjet e errëta të Jugosllavisë u shndërruan në vende ku shumë shqiptarë kalitën qëndresën e tyre dhe ruajtën gjallë idealin e lirisë.

Këto dënime, të cilat arrinin deri në pesëmbëdhjetë vjet burg, tregojnë qartë karakterin politik të procesit gjyqësor dhe klimën e represionit që mbizotëronte në Kosovë pas vitit 1981. Për pushtetin jugosllav, veprimtarët e “Komitetit të Vendit për Gllogoc” përfaqësonin një brez të ri shqiptarësh që po organizoheshin përtej kontrollit të institucioneve shtetërore dhe që po artikulonin kërkesa të cilat sfidonin konceptin zyrtar të Jugosllavisë federative.

Megjithatë, në kujtesën historike shqiptare, këta të dënuar nuk mbetën thjesht numra në dosjet gjyqësore. Ata u shndërruan në simbol të një periudhe kur përkushtimi ndaj idealeve kombëtare kërkonte sakrifica të mëdha personale. Vitet e gjata të burgut, ndarja nga familjet, humbja e lirisë dhe e perspektivës profesionale nuk i zbehën bindjet e tyre, por i bënë pjesë të historisë së rezistencës politike shqiptare në Kosovë. Në këtë kuptim, aktgjykimi P.nr. 123/81 mbetet jo vetëm një dokument juridik i kohës, por edhe një dëshmi e përplasjes së ashpër ndërmjet aspiratave kombëtare shqiptare dhe mekanizmave represivë të shtetit jugosllav.

Historia e “Komitetit të Vendit për Gllogoc” pasqyron kështu një fragment të rëndësishëm të rezistencës shqiptare në Kosovë gjatë viteve të fundit të Jugosllavisë socialiste. Ajo dëshmon se pas çdo organizate ilegale fshiheshin njerëz të zakonshëm – studentë, mësues, bujq e punëtorë – të cilët, pavarësisht rrezikut të burgut dhe persekutimit, vendosën të angazhoheshin në ruajtjen dhe avancimin e idealeve kombëtare. Pseudonimet e tyre mund të kenë mbetur të fshehta për kohën, por sakrifica dhe qëndresa e tyre mbetën pjesë e kujtesës historike të rezistencës shqiptare në Kosovë.

Sipas aktgjykimit P. Nr. 123/81, të Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, dënimet e shqiptuara kundër veprimtarëve të lëvizjes kombëtare shqiptare ishin pjesë e një fushate të gjerë represive që pasoi demonstratat e vitit 1981 dhe angazhimin gjithnjë e më të dukshëm të rinisë shqiptare për të drejtat kombëtare e politike.

Veprimtaria e këtyre veprimtarëve ishte e lidhur ngushtë me frymën dhe idealet që kishin përhapur veprimtarët e organizatave të mëhershme ilegale shqiptare në Kosovë. Në ato vite, kur Kosova po përjetonte një nga periudhat më të trazuara të historisë së saj moderne, shkollat nuk ishin vetëm institucione arsimore; ato po shndërroheshin në hapësira ku lindte vetëdija kombëtare dhe ku rinia fillonte të kuptonte më qartë pozitën politike dhe shoqërore të shqiptarëve në Jugosllavi. Në këtë proces, mësuesit luanin një rol të jashtëzakonshëm, sepse përmes fjalës së tyre ata ndikonin drejtpërdrejt në formimin intelektual dhe patriotik të nxënësve.

Të frymëzuar nga aktiviteti i organizatave ilegale dhe nga idealet e lirisë kombëtare, Halil Kuliqi dhe Naim Bujupi u angazhuan në organizimin e demonstratave të nxënësve. Ata nuk u kufizuan vetëm në mbështetjen morale të protestave, por morën pjesë aktive në përgatitjen e tyre. Ishin ndër ata që ndihmuan në formulimin e parullave protestuese, duke i kthyer kërkesat dhe aspiratat e shqiptarëve në mesazhe të qarta që do të jehonin në rrugë dhe sheshe. Parullat e asaj kohe nuk ishin thjesht slogane spontane, ato përfaqësonin artikulimin politik të një pakënaqësie të akumuluar ndër vite dhe shprehjen publike të kërkesave për barazi, dinjitet dhe të drejta kombëtare.

Rëndësia e veprimtarisë së tyre qëndronte edhe në përpjekjen për t’ua shpjeguar nxënësve kuptimin e vërtetë të demonstratave. Në një kohë kur informacioni kontrollohej nga shteti dhe propaganda zyrtare përpiqej t’i paraqiste protestat si veprime armiqësore, këta arsimtarë ndienin detyrimin moral t’i informonin të rinjtë për arsyet që kishin nxitur shpërthimin e pakënaqësisë popullore. Ata u flisnin nxënësve për të drejtat e mohuara, për pabarazitë politike dhe për aspiratat që po artikuloheshin nëpërmjet demonstratave.

Një episod domethënës i kësaj veprimtarie lidhet me ngjarjet e 2 prillit 1981. Në atë ditë, kur tensionet në Kosovë kishin arritur kulmin dhe lajmet për protestat në Prishtinë po përhapeshin me shpejtësi nëpër qytete dhe fshatra, u bë e ditur se procesi mësimor nuk do të zhvillohej në shkolla. Sapo mori vesh këtë lajm, Naim Bujupi ndërmori një hap që më vonë do të përdorej si provë kundër tij në gjyq. Ai i mblodhi nxënësit dhe u foli hapur për situatën që po zhvillohej në kryeqytet. Me gjuhë të drejtpërdrejtë dhe të kuptueshme për të rinjtë, ai u shpjegoi se populli shqiptar në Prishtinë kishte dalë në rrugë për të kërkuar të drejtat e veta dhe për të shprehur pakënaqësinë ndaj pozitës politike në të cilën ndodhej Kosova.

Ky veprim kishte një peshë të veçantë historike, sepse tregon mënyrën se si fryma e demonstratave u përhap nga qendrat universitare dhe urbane drejt shkollave dhe komuniteteve lokale. Mësues si Naim Bujupi dhe Halil Kuliqi u shndërruan në ura lidhëse ndërmjet lëvizjes kombëtare dhe brezit të ri, duke kontribuar në formimin e një vetëdijeje kolektive që do të luante rol të rëndësishëm në zhvillimet e mëvonshme politike të Kosovës.

Për pushtetin jugosllav, ky ndikim mbi rininë konsiderohej veçanërisht i rrezikshëm. Prandaj edhe dënimet e tyre ishin të ashpra dhe synonin të dërgonin një mesazh frikësimi për të gjithë ata që mund të merrnin guximin të ndiqnin të njëjtën rrugë. Megjithatë, në kujtesën historike të shqiptarëve, të gjithë anëtarët e kësaj organizate mbetën figura që simbolizojnë angazhimin e intelektualit në shërbim të kauzës kombëtare, duke dëshmuar se arsimi dhe rezistenca shpesh ecin së bashku në periudhat kur një popull përballet me padrejtësi dhe mohim të të drejtave të tij themelore. (Vijon)