Shkruan: Akademik Arsim Bajrami

Sot, më 22 korrik 2026, Republika e Kosovës shënon 16-vjetorin e Opinionit Këshillimor të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND), një prej fitoreve më të mëdha juridike dhe diplomatike në historinë e shtetndërtimit të saj. Vendimi i Gjykatës, i shpallur më 22 korrik 2010 në Hagë, përbën një nga dokumentet më autoritative të së drejtës ndërkombëtare që konfirmoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare.
Ky opinion nuk ishte thjesht një interpretim juridik. Ai përfaqësoi një moment historik, në të cilin institucioni më i lartë gjyqësor i Kombeve të Bashkuara rrëzoi argumentin kryesor të Serbisë se Deklarata e Pavarësisë e 17 shkurtit 2008 ishte e paligjshme. Me një shumicë bindëse votash, Gjykata arriti në përfundimin se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndonjë ndalim ndaj deklaratave të pavarësisë dhe se deklarata e Kosovës nuk kishte shkelur as të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme, as Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe as Kornizën Kushtetuese të UNMIK-ut.
Ky konstatim kishte një peshë të jashtëzakonshme juridike dhe politike. Për herë të parë, organi më i lartë gjyqësor ndërkombëtar e trajtoi në mënyrë të drejtpërdrejtë çështjen e ligjshmërisë së shpalljes së pavarësisë së Kosovës, duke i dhënë fund debatit juridik që Serbia kishte përpjekur ta impononte në arenën ndërkombëtare.
Opinioni i GJND-së nuk e “krijoi” shtetin e Kosovës. Republika e Kosovës ishte shpallur shtet sovran më 17 shkurt 2008 dhe legjitimiteti i saj buronte nga e drejta e qytetarëve të saj për vetëvendosje, nga shpërbërja e ish-Jugosllavisë, nga shkeljet sistematike të të drejtave të njeriut dhe krimet e kryera nga regjimi i Millosheviqit, si dhe nga procesi i administrimit ndërkombëtar pas vitit 1999. Megjithatë, Opinioni i GJND-së e vulosi juridikisht këtë realitet dhe e forcoi ndjeshëm pozitën ndërkombëtare të Kosovës.
Pas shpalljes së opinionit, shumë shtete e panë atë si një garanci juridike për të njohur Republikën e Kosovës. Për Kosovën, opinioni u shndërrua në një instrument të fuqishëm diplomatik, i cili u përdor në fushatën për zgjerimin e njohjeve dhe për konsolidimin e subjektivitetit ndërkombëtar të shtetit.
Një element me rëndësi të veçantë është fakti se Gjykata e trajtoi rastin e Kosovës si një rast sui generis, të lidhur ngushtë me rrethanat historike, juridike dhe humanitare që pasuan shpërbërjen e ish-Jugosllavisë. Kjo e bëri të qartë se opinioni nuk krijonte një precedent automatik për raste të tjera në botë, por njëkohësisht e afirmonte ligjshmërinë e procesit të shtetformimit të Kosovës.
Edhe pas 16 vitesh, Opinioni Këshillimor mbetet dokumenti më i rëndësishëm juridik në mbrojtje të shtetësisë së Kosovës. Në çdo debat ndërkombëtar për statusin e Kosovës, ai përbën referencën më autoritative, sepse vjen nga organi kryesor gjyqësor i Kombeve të Bashkuara. Asnjë zhvillim politik nuk e ka zbehur peshën e këtij opinioni, i cili vazhdon të mbetet pjesë e jurisprudencës moderne të së drejtës ndërkombëtare.
Ky përvjetor është gjithashtu një rast për të kujtuar kontributin e institucioneve të Republikës së Kosovës, të ekipit juridik dhe diplomatik, si dhe të miqve ndërkombëtarë që punuan me përkushtim për paraqitjen e argumenteve para Gjykatës. Ai proces dëshmoi se shtetet e vogla mund t’i mbrojnë interesat e tyre përmes argumenteve të fuqishme juridike, kur ato mbështeten në parimet e drejtësisë dhe të së drejtës ndërkombëtare.
Sot, 16 vjet më pas, Kosova duhet ta përdorë edhe më fuqishëm këtë kapital juridik në politikën e saj të jashtme. Opinioni i GJND-së nuk duhet të mbetet vetëm një sukses historik, por një instrument aktiv në përpjekjet për anëtarësim në organizatat ndërkombëtare, për zgjerimin e njohjeve dhe për forcimin e pozitës së Republikës së Kosovës në sistemin ndërkombëtar.
Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë nuk vendosi vetëm për një deklaratë pavarësie; ajo konfirmoi se lindja e shtetit të Kosovës ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare. Ky është mesazhi që mbetet aktual edhe sot, 16 vjet më vonë: e drejta ndërkombëtare mund të jetë mbështetësja më e fortë e lirisë, e demokracisë dhe e shtetësisë së Kosovës.