Një mijë vjet më parë, në qytetin e Bagdadit, ata që dinin të lexonin arabisht kishin pothuajse të njëjtën mundësi për t’u njohur me veprat e Aristotelit dhe të shumë autorëve të tjerë të shkencës klasike, siç kanë lexuesit sot.

Kjo u bë e mundur falë Kalifatit Abasid, i cili, në kulmin e fuqisë së tij në shekullin VIII, ndërmori një nismë ambicioze përkthimesh. U dha dijetarëve arabë qasje në veprat e mëdha filozofike dhe shkencore të persëve, indianëve, babilonasve, egjiptianëve dhe, mbi të gjitha, të grekëve.

Pushtimet islame kishin sjellë nën sundimin arab qendrat e lashta kulturore të botës helenistike, nga Siria dhe Egjipti deri në Iran. Ky zgjerim ushqeu atë që njihet si “Epoka e Artë Islame”, e cila do të zgjaste deri në pushtimin mongol të shekullit XIII.

Falë përpjekjeve të kalifëve, qytete si Bagdadi u shndërruan në qendra të dijes, ku lulëzuan studimet e matematikës, astronomisë, optikës dhe mjekësisë. Bota arabe jo vetëm e ruajti dhe e përhapi këtë trashëgimi intelektuale, por e pasuroi atë me kontribute të reja, duke hedhur kështu themelet e përparimeve të mëvonshme shkencore që do të ndikonin në të ardhmen e Perëndimit.

MATEMATIKA E RE NGA BOTA ISLAMIKE

Ndër drejtuesit e Shtëpisë së Urtësisë së Bagdadit, ose Bayt al-Hikmah, ishte matematikani dhe astronomi al-Khwarizmi, i cili luajti një rol vendimtar në përhapjen e sistemit dhjetor të numërimit.

Libri i tij Mbi Artin Hindu të Llogaritjes, i cili ka mbijetuar vetëm nëpërmjet përkthimit të tij latin, Algoritmi de numero indorum, e njohu Perëndimin me shifrat nga një deri në nëntë, si dhe me konceptin e zeros.

Bashkë me to erdhi edhe koncepti i vlerës pozicionale, sipas të cilit vlera e çdo shifre në një numër përcaktohet nga pozicioni i saj. Për shembull, në numrin 123, njëshi përfaqëson qindëshet, dyshi dhjetëshet dhe treshi njëshet.

Puna e al-Khwarizmit ishte thelbësore për kalimin nga sistemi romak i numërimit, shumë më kompleks dhe i kufizuar për kryerjen e llogaritjeve, te sistemi hindu-arab i numërimit që përdorim sot. Duke i bërë llogaritjet më të thjeshta, reformat e al-Khwarizmit përfaqësuan një revolucion në botën e matematikës, megjithëse ato nuk u përhapën gjerësisht deri disa shekuj më vonë.

Libri i tij ishte gjithashtu shkak për krijimin e përshtypjes së përhapur, por të pasaktë, se sistemi ynë i sotëm i numërimit është me origjinë arabe. Në fakt, ai bazohet në një përkthim arab të sistemit numerik të Brahmaguptës, matematikan dhe astronom hindu i shekullit VII, i cili ishte arkitekti i vërtetë i këtij sistemi.

Në shekullin XII, përkthimet latine përdorën shprehjen “the al-Khwarizmi” për sistemin e numërimit që ai kishte shpjeguar. Gjatë përkthimit, kjo u shtrembërua në “algorismi”, prej së cilës më pas lindi fjala algoritëm.

Por sistemi i numërimit nuk ishte i vetmi koncept që al-Khwarizmi i solli matematikës perëndimore.

Në një tjetër libër, ai hodhi themelet e matematikës arabe dhe u bë themeluesi i algjebrës, një fjalë që rrjedh nga termi arab al-jabr, që do të thotë “plotësim” ose “rivendosje”.

Përdorimi i shkronjave për të përfaqësuar numra të panjohur, për shembull, x² + 10x = 39, mundësoi metoda shumë më të thjeshta për zgjidhjen e ekuacioneve të shkallës së dytë, ose ekuacioneve kuadratike.

MJEKËSIA DHE KIRURGJIA

Bota arabe mesjetare përjetoi gjithashtu zhvillime të rëndësishme shkencore në mjekësi.

Vepra të tilla si Kanuni i Mjekësisë i shkencëtarit dhe filozofit pers Ibn Sina, i njohur në Perëndim edhe si Avicena, qenë themelore për formimin e mjekëve në Evropë për shekuj me radhë.

Ndërkohë, mjekë të tjerë arabë, si andaluziani Abu al-Qasim al-Zahrawi, i njohur në Perëndimin e krishterë si Albucasis, dhanë kontribute të rëndësishme me karakter praktik.

Në enciklopedinë e tij mjekësore dhe kirurgjikale, “Metoda e Mjekësisë”, al-Zahrawi përshkroi me hollësi të madhe sëmundje të ndryshme dhe trajtimet e tyre, si dhe procedura kirurgjikale.

Al-Zahrawi paraqiti një sërë risish: trajtimin kirurgjikal të venave varikoze, lidhjen e enëve të gjakut në rastet e hemorragjive arteriale, heqjen e bajameve, përdorimin e kateterit për drenimin e urinës nga fshikëza, vendosjen e pacienteve në pozicionin litotomik për ekzaminime gjinekologjike, si dhe përdorimin e fashave të ngurtësuara me miell dhe të bardhë veze për stabilizimin e kockave të thyera.

Al-Zahrawi theksonte gjithashtu rëndësinë e njohurive anatomike. Në hyrjen e enciklopedisë së tij ai shkruan: “Pashë një mjek të paditur që preu një tumor skrofuloz në qafën e një gruaje. Ai preu disa arterie në qafë, duke shkaktuar një hemorragji që vazhdoi derisa ajo vdiq në duart e tij.”

Vepra ishte konceptuar si një mjet për studentët e mjekësisë, të cilëve u kërkohej t’i nënshtroheshin një periudhe trajnimi përpara se të mund të ushtronin profesionin.

Përveç shkrimit dhe mësimdhënies, al-Zahrawi ishte edhe novator në projektimin e instrumenteve kirurgjikale. Ai shpiku dhe përshkroi mjete të tilla si kauteri, një shufër metalike që nxehej deri në skuqje dhe përdorej për kauterizimin e indeve, sharrën për prerjen e kockave, pincat për heqjen e dhëmbëve dhe gërshërët për synet.

Këto instrumente, të projektuara për të kryer detyra me saktësi dhe efikasitet, revolucionarizuan praktikën kirurgjikale.

CAMERA OBSCURA

Ibn al-Haytham, i njohur edhe si Alhazen, ishte një dijetar arab i shekullit X dhe konsiderohet një nga etërit e optikës moderne.

Vepra e tij Optics është një traktat gjithëpërfshirës mbi natyrën e dritës, shikimin dhe instrumentet optike, në të cilin ai përshkruan me saktësi dukuri të tilla si reflektimi, përthyerja e dritës dhe formimi i imazheve në sy.

Përveçse ishte një teoricien i madh, al-Haytham ishte një eksperimentues i palodhur. Ai ndërtoi instrumente optike dhe projektoi eksperimente për të vënë në provë hipotezat e tij, duke përdorur një qasje rigoroze të bazuar në prova.

Duke vëzhguar se si drita, kur kalonte përmes një hapjeje të vogël, projektonte imazhe të përmbysura mbi muret e një dhome të errët, al-Haytham zbuloi një parim themelor të optikës: formimin e imazheve nëpërmjet dritës.

Ky eksperiment i thjeshtë ndihmoi për të kuptuar më mirë funksionimin e syrit të njeriut dhe hodhi themelet për zhvillimin e instrumenteve optike, si kamerat dhe teleskopët.

Ai demonstroi gjithashtu se drita udhëton në vijë të drejtë dhe se shikimi ndodh kur drita që vjen nga objektet arrin në sy, duke rrëzuar teoritë e lashta sipas të cilave shikimi krijohej nga rreze që dilnin prej vetë syve.

KOZMOGRAFIA DHE HARTOGRAFIA

Astrolabët ishin ndër instrumentet më të famshme të botës arabe mesjetare.  Megjithëse origjina e tyre daton që në shekullin VI, arabët bënë përparime të mëdha në projektimin dhe përsosjen e tyre.

Hartat qiellore përdoreshin për të llogaritur pozicionet e yjeve dhe të Diellit, megjithëse paraqitjet e qiellit mbështeteshin ende mbi modelin gjeocentrik të universit, ku Toka konsiderohej në qendër dhe të gjithë trupat e tjerë qiellorë rrotulloheshin rreth saj.

Astrolabët u përdorën gjerësisht në botën islame sepse mundësonin përcaktimin e kiblës (qibla), drejtimit të Qabes në Mekë, dhe llogaritjen e orareve të lutjeve të përditshme, të cilat ndryshojnë në varësi të pozicionit të Diellit dhe Hënës.

Pavarësisht përparimeve në astronomi dhe teorive të Kopernikut e Galileos, të cilat e zhvendosën Tokën nga qendra e universit, astrolabët vazhduan të përdoreshin për shekuj për shkak të praktikës dhe saktësisë së tyre.

Megjithëse busulla u shpik në Kinë, ishte në Al-Andalus, në shekullin XI, ku u krijua busulla e parë që përdorte një gur magnetik lundrues.

Kjo pajisje, e cila shfrytëzonte magnetizmin natyror të Tokës për të orientuar gurin magnetik, u mundësonte marinarëve të ruanin një drejtim të qëndrueshëm në det të hapur, duke lehtësuar kështu lundrimin detar.

Arabët bënë edhe përparime të tjera të rëndësishme në navigacion. Ata përdorën velën trekëndore, e cila u mundësonte të shfrytëzonin erërat anësore dhe të lundronin në drejtime që më parë ishin të vështira për t’u arritur.

Gjithashtu, rremat anësorë të anijeve u zëvendësuan me timonin në pjesën e pasme të anijes, duke u dhënë mjeteve lundruese kontroll dhe manovrueshmëri më të madhe.

VËLLEZËRIT BANU MUSA

Në shekullin IX, në Shtëpinë e Urtësisë në Bagdad, tre vëllezërit Banu Musa u bënë mjeshtër të mekanikës.

Shumë nga shpikjet e përshkruara në Librin e Pajisjeve të Zgjuara, dukeshin sikur kishin dalë drejtpërdrejt nga një përrallë.

Libri revolucionarizoi konceptin e inxhinierisë mekanike dhe parashikoi një sërë zhvillimesh teknologjike që do të shfaqeshin shekuj më vonë.

Ndër shpikjet e Banu Musa-s kishte automate të afta për të kryer detyra, si servirja e pijeve ose luajtja e instrumenteve muzikore.

Libri përshkruan gjithashtu një gamë të gjerë pajisjesh hidraulike, si pompa dhe sifone, të cilat mund të përdoreshin për të lëvizur ujin dhe për të kryer detyra të tjera me rëndësi themelore për zhvillimin e bujqësisë dhe industrisë në botën arabe.

Këto shpikje nuk ishin vetëm dëshmi e aftësive teknike të vëllezërve, por tregonin gjithashtu se si inxhinieria e kohës përpiqej të imitonte dhe të përmirësonte funksionet njerëzore.

PERËNDIMI I NJË EPOKE TË ARTË

Megjithëse disa studiues argumentojnë se Epoka e Artë Islame kishte nisur tashmë të hynte në rënien e vet, përgjithësisht pranohet se goditja që shënoi fundin e saj përfundimtar erdhi nga ushtritë mongole.

Në fillim të vitit 1258, Bagdadi u rrethua dhe u plaçkit. Shtëpia e Urtësisë dhe bibliotekat e paçmueshme të qytetit u shkatërruan. U hodhën aq shumë libra në lumin Tigër, saqë, sipas rrëfimeve, ujërat e lumit u nxinë nga boja e tyre. / NG History – Bota.al