Bedri Halimi 

Ka dy fjalë që përdoren shpesh në jetën publike: anarkist dhe tradhtar.
Janë fjalë të rënda. Pikërisht për këtë arsye nuk duhet të përdoren pa dallim.
Në kuptimin teorik, ato nuk janë sinonime. Anarkizmi është një koncept politik e filozofik që vë në pikëpyetje autoritetin, hierarkinë dhe veçanërisht legjitimitetin e pushtetit shtetëror. Madje shumë rryma anarkiste e përfytyrojnë shoqërinë jo si kaos, por si bashkëpunim vullnetar, vetorganizim dhe marrëdhënie pa sundim të imponuar.
Tradhtia është diçka tjetër. Ajo lidhet me cenimin e një besnikërie ose detyrimi themelor ndaj bashkësisë, shtetit, organizatës apo njerëzve të cilëve individi u përket ose u detyrohet.
Pra, teorikisht: anarkisti e kundërshton autoritetin; tradhtari e shkel besnikërinë.
Por çështja bëhet shumë më interesante kur largohemi nga përkufizimet dhe hyjmë në jetën praktike.

Anarkizmi si ide dhe anarkia si sjellje

Duhet bërë menjëherë një dallim.
Anarkisti filozofik nuk është domosdoshmërisht njeri i dhunshëm, i çrregullt apo shkatërrues. Mund të jetë, përkundrazi, përkrahës i bashkëpunimit vullnetar, barazisë dhe kundërshtar i dhunës.
Por në gjuhën e përditshme fjala anarkist përdoret edhe për një tip tjetër njeriu:
atë që nuk njeh rregull;
që kërkon liri vetëm për veten, por nuk pranon përgjegjësi;
që kundërshton çdo autoritet vetëm sepse është autoritet;
që rrënon pa ditur çfarë do të ndërtojë;
që e ngatërron kundërshtimin me destruksionin;
që e konsideron disiplinën robëri dhe papërgjegjësinë liri.
Ky lloj anarkizmi nuk shfaqet vetëm në rrugë.
Mund të shfaqet në politikë, në administratë, në punë, në media, në shkrime, në debate, në institucione, në organizata, në familje dhe në jetën shoqërore.
Njeriu mund të jetë anarkik edhe pa e hedhur kurrë një gur.
Mjafton që kudo ku shkon të prodhojë çrregullim dhe të mos pranojë asnjë përgjegjësi për pasojat.

Anarkisti mund të besojë se po bën mirë

Këtu fillon dallimi më interesant me tradhtarin.
Tradhtari i vetëdijshëm e njeh interesin të cilin po dëmton.
Dhe e dëmton me vetëdije.
Anarkisti praktik mund të jetë krejt ndryshe.
Ai mund të jetë plotësisht i bindur se po bën mirë.
Mund të mendojë se është më demokrat se të gjithë.
Më patriot se të gjithë.
Më i lirë se të gjithë.
Më kritik se të gjithë.
Madje mund të besojë se po shpëton shoqërinë.
Por nëse çdo gjë që prek e shndërron në mosbesim, konflikt, çrregullim dhe përçarje, atëherë lind pyetja: Sa na mjafton qëllimi i mirë për ta justifikuar pasojën e keqe?
Këtu vlen një parim shumë më i gjerë: Njeriun e gjykojmë edhe nga qëllimi; veprën duhet ta gjykojmë edhe nga pasoja.

Tradhtari e di. Anarkisti mund të mos e dijë.

Tradhtari i vetëdijshëm thotë, në thelb: “E di se kë po dëmtoj dhe e di se kujt po i shërbej.”
Anarkisti destruktiv mund të thotë: “Unë nuk i shërbej askujt!”
Dhe pikërisht këtu mund të lindë paradoksi.
Sepse njeriu mund të mos i shërbejë dikujt subjektivisht, por veprimi i tij mund t’i shërbejë dikujt objektivisht.
Mund të mos ketë marrë urdhër.
Mund të mos ketë marrë para.
Mund të mos ketë marrë udhëzim.
Mund të mos e njohë fare atë që përfiton.
Por pasoja e veprimit të tij mund të jetë pikërisht ajo që kundërshtari do të dëshironte.
Prandaj ekziston një ndryshim themelor: Tradhtari mund ta dijë kujt po i shërben.
Anarkisti mund të mos e dijë kujt po i shërben pasoja e veprimit të tij.

Anarkia e fjalës

Anarkia nuk bëhet vetëm me veprime.
Bëhet edhe me fjalë.
Një shkrim mund të jetë anarkist.
Një debat mund të jetë anarkist.
Një portal mund të prodhojë anarki informative.
Një njeri mund të kalojë gjithë ditën duke shpallur secilin tradhtar, hajdut, kriminel, spiun, armik e mercenar, pa pasur asnjë provë.
Ai mund të thotë:
— Unë vetëm po ushtroj lirinë e fjalës!
Por liria e fjalës nuk e shndërron automatikisht gënjeshtrën në të vërtetë.
As shpifjen në argument.
As thashethemin në fakt.
As akuzën në provë.
Kështu krijohet anarkia e informacionit: momenti kur qytetari nuk di më çfarë është fakt, çfarë është trillim, kujt t’i besojë dhe kujt jo.
Dhe kur një shoqëri nuk beson më në asgjë, ajo bëhet shumë më e lehtë për t’u manipuluar.

Anarkia në punë

Anarkisti praktik mund të jetë edhe në zyrë.
Ai nuk e respekton procedurën.
Afatin.
Hierarkinë funksionale.
Përgjegjësinë.
Vendimin.
Rregullin.
Jo sepse rregulli është domosdoshmërisht i padrejtë, por sepse ai dëshiron që rregulli të vlejë për të tjerët dhe përjashtimi për të.
Kur i kërkohet përgjegjësi, thotë se po i bëhet padrejtësi.
Kur i kërkohet disiplinë, thotë se po i kufizohet liria.
Kur duhet të japë llogari, sulmon institucionin.
Në këtë mënyrë, anarkia nuk është më filozofi.
Është papërgjegjësi e ngritur në parim.

Anarkia politike

Edhe politika mund të bëhet anarkiste pa pasur asnjë anarkist të deklaruar.
Kur parimi është:
Ligji është i mirë kur më favorizon dhe i keq kur më ndëshkon.
Gjykata është e pavarur kur dënon kundërshtarin tim dhe e kapur kur heton njeriun tim.
Policia është e shtetit kur më mbron mua dhe e pushtetit kur më ndalon mua.
Zgjedhjet janë demokratike kur fitoj dhe të vjedhura kur humbas.
Atëherë nuk kemi më kulturë demokratike.
Kemi relativizim të rregullit sipas interesit.
Dhe shoqëria fillon të ndahet jo sipas parimeve, por sipas përkatësive.

Ku takohet anarkisti me tradhtarin?

Këtu vijmë te pyetja e titullit.
Ata nuk takohen domosdoshmërisht te motivi.
As te ideologjia.
As te përgjegjësia juridike.
Takohen potencialisht te pasoja.
Nëse njëri me vetëdije dhe tjetri nga papërgjegjësia prodhojnë:
dobësimin e institucioneve,
humbjen e besimit,
përçarjen shoqërore,
konfliktin e përhershëm,
pamundësinë e marrëveshjes,
kaosin informativ,
dhe cenimin e interesit të përbashkët,
atëherë rrugët kanë qenë të ndryshme, por mund të kenë mbërritur në të njëjtin vend.
Dhe këtu mund të thuhet:
Tradhtari e hap derën me çelës.
Anarkisti mund ta lërë hapur nga papërgjegjësia.
Ai që dëshiron të hyjë, nuk pyet shumë se si iu hap dera.

Por nuk janë e njëjta gjë

Ky është dallimi që nuk duhet humbur.
Nëse çdo njeri që shkakton dëm quhet tradhtar, fjala “tradhti” humbet kuptimin.
Gabimi nuk është tradhti.
Padituria nuk është automatikisht tradhti.
Papërgjegjësia nuk është tradhti.
Radikalizmi nuk është domosdoshmërisht tradhti.
As kundërshtimi i shtetit, qeverisë apo një institucioni nuk është vetvetiu tradhti.
Për tradhtinë duhet të shqyrtohen qëllimi, vetëdija, veprimi dhe lidhja konkrete me interesin që ndihmohet.
Por fakti që dikush nuk është tradhtar nuk do të thotë se veprimi i tij është i padëmshëm.
Kjo është pika ku shpesh gabojmë.
Mendojmë vetëm në dy kategori: ose tradhtar, ose i pafajshëm nga çdo përgjegjësi.
Në mes tyre ekziston një hapësirë e madhe: papërgjegjësia shoqërore.
Dhe ajo mund të kushtojë shumë.

Dallimi i madh: qëllimi

Prandaj përgjigjja teorike mund të përmblidhet kështu:
Tradhtari synon të cenojë një besnikëri që e njeh.
Anarkisti kundërshton ose shpërbën autoritetin dhe rendin që nuk e pranon.
Njeriu anarkist, në kuptimin e përditshëm, mund të prodhojë çrregullim edhe pa një doktrinë politike.
Këto janë tri gjëra që nuk duhet përzier.
Por ekziston edhe një dimension i katërt: pasoja.
Dhe pasoja nuk pyet gjithmonë për filozofinë e autorit.
Një institucion i shkatërruar mbetet i shkatërruar.
Një shoqëri e përçarë mbetet e përçarë.
Një gënjeshtër e besuar prodhon pasojën e vet.
Një sekret i zbuluar nuk bëhet përsëri sekret vetëm sepse ai që e zbuloi nuk kishte qëllim të keq.
Prandaj: Qëllimi përcakton natyrën e fajit. Pasoja përcakton përmasën e dëmit.

Paradoksi

Këtu qëndron edhe paradoksi më i madh.
Tradhtari mund të jetë më i rrezikshëm moralisht, sepse e di çfarë po bën.
Por njeriu anarkist mund të jetë jashtëzakonisht i rrezikshëm praktikisht pikërisht sepse nuk e kupton çfarë po bën.
Me tradhtarin e vetëdijshëm e di se ke përballë një kundërshtar.
Me njeriun që prodhon anarki duke besuar se po bën mirë, problemi është më i ndërlikuar: ai mund ta konsiderojë dëmin e vet virtyt.
Mund ta quajë përçarjen – guxim.
Papërgjegjësinë – liri.
Shpifjen – kritikë.
Kaosin – demokraci.
Dhe paditurinë – bindje.

Për fund

Pra, cili është dallimi praktik mes anarkistit dhe tradhtarit?
Dallimi mund të jetë i madh te motivi, vetëdija dhe përgjegjësia.
Por në raste të caktuara, pasoja mund të jetë e njëjtë.
Tradhtari mund ta dëmtojë shtëpinë sepse dëshiron ta rrëzojë.
Njeriu anarkist mund t’ia heqë tullat një nga një duke menduar se po e ajros.
Shtëpisë, megjithatë, i mungojnë të njëjtat tulla.
Prandaj një shoqëri e pjekur nuk pyet vetëm: “Çfarë kishe ndër mend?”
Ajo pyet edhe: “Çfarë bëre?”
“Çfarë pasoje prodhove?”
“Kush përfitoi prej saj?”
Dhe, mbi të gjitha: “Kur e pe pasojën, a pate mençurinë të ndaleshe?”
Sepse gabimi mund t’i ndodhë kujtdo.