Romani “Shkruaj për mua, bijë” i Safete Jakupi Graiçevcit, i cili ka dalë nga shtypi këtë javë dhe pritet të promovohet këtë të premte në Prishtinë, përpiqet të shpëtojë nga harresa kujtesën e njerëzve. Në qendër të tij është një marrëdhënie thellësisht njerëzore, ajo mes nënës dhe bijës, por përmes kësaj marrëdhënieje autorja hap një dritare të gjerë drejt jetës së gruas shqiptare, kujtesës familjare, varfërisë, zakoneve, mikpritjes, humbjeve dhe ndryshimeve shoqërore.

Qysh në fillim romani vendoset në një atmosferë të mbushur me mall. Drita, personazhi qendror, jeton me mungesën e nënës së saj, e cila tashmë ka ndërruar jetë. Telefonatat e dikurshme, aroma e bukës, fjalët e nënës, kujtimet e fëmijërisë dhe sendet e vogla familjare bëhen ura përmes të cilave e shkuara rikthehet në të tashmen. Kështu, kujtesa nuk është vetëm një mekanizëm për të rrëfyer atë që ka ndodhur; ajo bëhet vetë struktura mbi të cilën ndërtohet romani.

Titulli “Shkruaj për mua, bijë” është njëkohësisht porosi, amanet dhe boshti emocional i veprës. Nëna i kërkon së bijës që një ditë të shkruajë për jetën dhe vuajtjet e saj. Kjo kërkesë merr kuptim edhe më të madh pas vdekjes së saj: Drita kupton se nuk ka humbur vetëm nënën, por edhe një arkiv të gjallë të një kohe që po largohet. Prandaj shkrimi shndërrohet në një akt kujtese, por edhe në një lloj detyrimi moral ndaj brezit që iku.

Një nga vlerat kryesore të romanit është pikërisht ruajtja e kujtesës femërore. Nëna e Dritës nuk paraqitet vetëm si nënë, por si dëshmitare e një epoke. Përmes rrëfimeve të saj lexuesi hyn në një botë ku gruaja punonte pa pushim, kujdesej për fëmijët, priste mysafirët, punonte tokën dhe njëkohësisht duhej të përballonte rregulla të forta patriarkale. Këshillat që ajo i jep së bijës për mënyrën se si duhet të sillet një grua në shtëpinë e burrit janë njëkohësisht dokument i një mentaliteti të vjetër dhe një pikë reflektimi për ndryshimin e shoqërisë.

Autorja nuk e ndërton këtë të kaluar vetëm me ide abstrakte. Ajo e konkretizon atë përmes detajeve të jetës së përditshme: bukës së pjekur në shtëpi, sofrës, punës në arë, korrjes së grurit, dimrave të ashpër, kafshëve, veshjeve, odave, mysafirëve dhe mënyrës së organizimit të familjes. Në këtë pikë romani fiton edhe vlerë dokumentuese. Një botë që për shumë lexues të rinj mund të duket e largët, këtu rikthehet përmes kujtesës së personazheve.

Veçanërisht domethënëse është figura e bukës së nënës. Aroma e saj në të tashmen e kthen Dritën menjëherë në fëmijëri. Buka këtu nuk është thjesht ushqim. Ajo bëhet simbol i nënës, i shtëpisë, i sigurisë, i varfërisë së përballuar me dinjitet dhe i një dashurie që nuk shprehej gjithmonë me fjalë.

Romani zgjerohet përtej historisë së Dritës dhe nënës së saj. Në kapitujt vijues rrëfimi hap histori të tjera grash dhe familjesh, duke krijuar një mozaik të jetës shqiptare të brezave të kaluar. Historia e Ajkunës, e cila mbetet vejushë shumë e re dhe vendos të rrisë të birin pavarësisht prej presioneve të familjes dhe shoqërisë, është një nga shembujt më të qartë të forcës së figurës femërore në roman. Edhe historia e Zelës, e cila humb nënën që në fëmijëri dhe detyrohet të marrë mbi vete përgjegjësitë e një të rriture, e thellon këtë dimension.

Kështu, nëna e Dritës nuk është e vetmja grua e romanit. Ajo bëhet pjesë e një galerie grash që kanë përjetuar forma të ndryshme të humbjes, varfërisë, punës, nënshtrimit, por edhe qëndresës. Autorja duket se kërkon të nxjerrë në dritë një histori që shpesh ka mbetur jashtë rrëfimeve zyrtare: historinë e grave që kanë mbajtur familjet, kanë rritur fëmijët, kanë punuar tokën dhe kanë përballuar tragjedi, pa pasur gjithmonë mundësinë ta shkruajnë vetë historinë e tyre.

Një tjetër shtresë e rëndësishme e romanit është marrëdhënia mes traditës dhe ndryshimit. Drita e sheh të kaluarën me sytë e së tashmes. Ajo i kupton më mirë disa prej sakrificave të nënës vetëm pasi është bërë vetë grua dhe nënë. Në këtë mënyrë romani nuk e trajton të kaluarën thjesht me nostalgji. Përkundrazi, nostalgjia shoqërohet me pyetje dhe me një vetëdije kritike për disa prej zakoneve që kanë kufizuar jetën e grave.

Kjo e bën veprën më interesante se një rrëfim thjesht sentimental për nënën. Në të ka mall, por ka edhe përballje me të kaluarën.

Në planin e stilit, romani mbështetet kryesisht në një gjuhë të rrjedhshme, të kuptueshme dhe emocionale. Një element veçanërisht i rëndësishëm është përdorimi i të folmes popullore në dialogët e personazheve të brezit të vjetër. Kjo i jep rrëfimit autenticitet dhe e diferencon zërin e personazheve nga gjuha e rrëfimtares. Fjalët e nënës nuk tingëllojnë si gjuhë e rikrijuar nga jashtë, por si zë i një bote të caktuar shoqërore e kohore.

Një nga motivet më të bukura të veprës është amaneti. Nëna i lë Dritës jo pasuri materiale, por kujtime. Edhe lira që ajo i dhuron së bijës merr kuptim të veçantë. Drita e mban si kujtim dhe si premtim se nuk do ta heqë më nga qafa. Në këtë mënyrë, sendet personale në roman marrin funksion simbolik: ato janë gjurmë të njerëzve që nuk janë më.

Edhe fundi i romanit e rikthen fuqishëm idenë e kujtesës. Drita arrin të gjejë Hanushen, shoqen e dikurshme të nënës, pas rreth gjashtëdhjetë vjetësh. Takimi i dy grave të moshuara nuk është vetëm një ribashkim personal; ai është sikur rikthimi i një pjese të humbur të rinisë së tyre. Dy gra që dikur ishin ndarë nga rrethanat e jetës, takohen sërish dhe fillojnë t’ia “shfletojnë” jetën njëra-tjetrës. Është një mbyllje që e përforcon idenë kryesore të romanit: kujtesa mund të vonohet, mund të mjegullohet, por nuk pushon së kërkuari rrugën për t’u kthyer.

Në këtë kuptim, “Shkruaj për mua, bijë” mund të lexohet edhe si një roman për frikën nga harresa. Nëna ka frikë se jeta e saj do të humbasë bashkë me të. Drita ka frikë se do të harrojë detajet e asaj jete. Dhe vetë romani është përgjigjja ndaj të dyja këtyre frikërave.

Vepra ka edhe disa veçori që mund të diskutohen në planin letrar. Në disa pjesë rrëfimi zgjatet përmes përshkrimeve dhe episodeve të shumta, ndërsa disa emocione ose ide përsëriten. Kjo mund ta ngadalësojë ritmin në çaste të caktuara. Por kjo zgjedhje lidhet edhe me natyrën e veprës: romani nuk synon vetëm të çojë përpara një fabul, por të ruajë sa më shumë copëza të një bote që po zhduket. Për këtë arsye, disa prej zgjatjeve narrative mund të lexohen edhe si pjesë e karakterit kujtesor të librit.

Në fund, “Shkruaj për mua, bijë” është një roman mbi nënën, por jo vetëm për nënën. Është roman për vajzën që e kupton nënën shumë vonë; për gratë që jetuan pa shkruar; për historitë familjare që rrezikojnë të humbin; për një shoqëri që ka ndryshuar dhe për një të kaluar që vazhdon të jetojë brenda nesh.

Safete Jakupi Graiçevci e vendos në qendër një pyetje të thjeshtë, por shumë të fuqishme: çfarë ndodh me jetën e një njeriu kur askush nuk e tregon më historinë e tij?

Përgjigjja e romanit është e qartë: ajo që shkruhet mund të mbijetojë.

Dhe pikërisht për këtë, premtimi i Dritës ndaj nënës së saj, “do ta shkruaj”, nuk është vetëm premtimi i një bije. Është edhe një premtim ndaj kujtesës së një brezi të tërë.

Shënime për autoren

Safete Jakupi Graiçevci lindi në Ruboc të Kamenicës. Shkollimin fillor dhe gjimnazin i kreu në vendlindje, ndërsa studimet e larta në Fakultetin e Filologjisë në Prishtinë – Dega Letërsi dhe Gjuhë Shqipe. Pas kryerjes së studimeve u punësua në administratën shtetërore, fillimisht në nivelin lokal, pastaj në nivelin qendror. Ndërkohë i kreu studimet master në Fakultetin e Shkencave Politike në Universitetin e Prishtinës.

Me shkrime është marrë sa ka qenë gjimnaziste. Poezitë e para i ka botuar në revistat letrare të kohës, duke vazhduar me botime në revistën letrare të  Klubit Letrar “Nositi” në Kamenicë,  në të cilën ka botuar poezi dhe tregime të ndryshme. Ka marrë pjesë në “Takimin e Poeteshave Shqiptare” në Vushtrri” dhe në disa konkurse letrare është shpërblyer me çmime.

Romani “Shkruaj për mua, bijë” është vepra e saj e parë dhe paraqet sakrificën njerëzore të gruas shqiptare, peripecitë që i ofron jeta asaj si dhe historinë e dhimbshme të mbarë popullit shqiptar ndër dekada.

Safetja jeton dhe vepron në Prishtinë.