Vështrime, analiza dhe kujtesë letrare në shumëplane, në raport me kohën e botimit të veprave dhe me autorët; për librin: Fjalëkryqet e letërsisë: shënime letrare, ese, kujtime; autor Bedri Islami, Shtëpia Botuese “Naimi”, Tiranë, 2019.

Në historinë e librave ka të tillë që na ftojnë të hyjmë në botën e një shkrimtari të vetëm, në universin e personazheve të tij, në ngjarjet dhe në fatet që ai ka krijuar. Ka edhe libra të tjerë që na çojnë përtej veprës së veçantë, drejt marrëdhënieve të saj me historinë, me kohën, me jetën e autorit dhe me fatin e shoqërisë. Në këtë rrafsh duhet të lexohet libri i Bedri Islamit Fjalëkryqet e letërsisë, botuar nga Shtëpia Botuese “Naimi”, në Tiranë, më 2019.

Vetë titulli i librit mbart një domethënie metaforike. Fjalëkryqi është një ndërthurje pyetjesh, shenjash dhe kuptimesh, ku asnjë fjalë nuk qëndron e shkëputur nga të tjerat. Për të zbuluar zgjidhjen, duhet të njohësh lidhjet, të kuptosh shenjat dhe të bashkosh pjesët e veçanta në një tërësi. Edhe letërsia, në vështrimin kritik, është një fushë e tillë: një rrjet marrëdhëniesh ndërmjet autorit dhe veprës, veprës dhe epokës, krijimtarisë dhe censurës, kujtesës dhe harresës, individit dhe shoqërisë.

Shkrimtari Bedri Islami, duke e organizuar librin në dy pjesë, krijon mundësinë për dy mënyra plotësuese të leximit. Pjesa e parë, e përbërë nga shënime letrare, ese, kujtime dhe portrete, përqendrohet te autorët, te fatet e tyre krijuese dhe njerëzore, te marrëdhëniet e letërsisë me pushtetin dhe me kohën. Pjesa e dytë sjell shkrime e vështrime për vepra të ndryshme, të nënshkruara nga kritikë, studiues dhe krijues, duke zgjeruar hapësirën e dialogut letrar. Kështu, libri nuk duhet parë thjesht si një përmbledhje shkrimesh të pavarura. Ai mund të lexohet si një përpjekje për të ndërtuar një hartë të kujtesës letrare shqiptare, ku autorët, veprat, polemikat, miqësitë dhe dëshmitë krijojnë një tablo me shumë zëra. Kjo hartë nuk është e rrafshët: ajo përmban dritë e hije, lavdi e vuajtje, kundërshti, vlerësime dhe pyetje që mbeten të hapura. Në këtë kuptim, rëndësia e librit qëndron edhe te mundësia që i jep lexuesit të shohë letërsinë jo si një varg emrash të vendosur në një histori të mbyllur, por si një proces të gjallë, ku vepra vazhdon të komunikojë me brezat edhe pasi koha e krijimit të saj ka kaluar.

Një nga çështjet më të rëndësishme që shfaqet në temat e përzgjedhura është marrëdhënia ndërmjet vlerës letrare, së vërtetës historike dhe përgjegjësisë së shkrimtarit. Përmes figurave të njohura të letërsisë shqipe, por edhe përmes autorëve që kërkojnë një rikthim në vëmendjen e lexuesit, shkrimtari Bedri Islami e vendos krijimtarinë në një hapësirë ku vepra nuk ndahet lehtë nga koha dhe nga njeriu që e ka shkruar.

Një dosje për Kadarenë: shkrimtari dhe përgjegjësia e historisë

Vendosja e Ismail Kadaresë në qendër të disa shkrimeve të pjesës së parë dëshmon se figura e tij përbën një nyjë të rëndësishme të shqyrtimit letrar dhe kulturor. Kadareja nuk është vetëm një emër i madh i letërsisë shqipe, por edhe një figurë rreth së cilës janë ndërthurur çështje të ndërlikuara: marrëdhënia e shkrimtarit me pushtetin, liria krijuese, interpretimi i së kaluarës dhe vlerësimi ndërkombëtar i letërsisë shqiptare. Titulli “Një dosje për Kadarenë” sugjeron një përpjekje për ta parë figurën e shkrimtarit përmes dokumenteve, dëshmive, interpretimeve dhe qëndrimeve që janë krijuar rreth tij. Fjala dosje nuk është e pafajshme: ajo mund të sjellë ndër mend arkivin, gjykimin, hetimin dhe nevojën për të ndarë faktin nga opinioni. Në këtë vështrim, sfida e kritikës nuk është të prodhojë një portret të njëanshëm, as të ndërtojë një mbrojtje të pakushtëzuar, por të dallojë veprën letrare nga polemikat që e shoqërojnë. Një autor i rëndësishëm duhet lexuar me seriozitet, duke njohur njëkohësisht kompleksitetin e marrëdhënies së tij me historinë.

Dante, Shqipëria, Kadare: letërsia përtej kufijve kombëtarë

Trekëndëshi simbolik Dante-Shqipëri-Kadare e zgjeron perspektivën nga letërsia kombëtare drejt traditës evropiane. Dante Aligieri përfaqëson një nga majat e letërsisë botërore, ndërsa Kadareja përfaqëson një nga zërat shqiptarë që kanë kërkuar komunikim me këtë trashëgimi. Krahasimi ndërmjet tyre nuk duhet kuptuar si barazim i drejtpërdrejtë i veprave, por si një mënyrë për të shqyrtuar fuqinë e letërsisë për të kapërcyer kohën dhe hapësirën. Shkrimtari i madh nuk mbetet vetëm dëshmitar i vendit të vet. Ai bëhet pjesë e një bisede më të gjerë njerëzore, në të cilën historia, morali, pushteti, frika dhe shpresa marrin kuptime përtej kufijve gjuhësorë. Shqipëria, në këtë marrëdhënie, nuk shfaqet thjesht si një vend që përfaqësohet nga shkrimtari, por si një hapësirë kulturore që kërkon të hyjë në dialog me botën. Kjo është një nga detyrat e letërsisë: të ruajë veçantinë kombëtare pa u mbyllur brenda saj.

Denoncuesit e Kadaresë te juria e çmimit “Nobel”

Përmbajtja e këtij shkrimi e zhvendos vëmendjen nga vepra te mekanizmat e vlerësimit letrar dhe te polemikat që mund të shoqërojnë një kandidaturë për një çmim ndërkombëtar. Çmimi “Nobel” për Letërsinë nuk është vetëm një vlerësim i arritjeve artistike; ai përbën edhe një ngjarje kulturore me jehonë publike. Rreth tij krijohen pritshmëri, debate dhe interpretime që jo gjithmonë mbeten brenda kufijve të analizës letrare. Në rastin e Kadaresë, çështja e vlerësimit ndërkombëtar është ndërthurur me diskutime për historinë politike shqiptare dhe për marrëdhënien e shkrimtarit me regjimin komunist. Një lexim i matur kërkon që pretendimet, dëshmitë dhe qëndrimet e ndryshme të shqyrtohen me kritere të qarta, pa i kthyer polemikat në fakte të pakontestueshme. Pikërisht këtu qëndron një problem i rëndësishëm i kritikës: a gjykohet vepra për atë që përmban artistikisht, apo shkrimtari për të gjitha qëndrimet që i atribuohen? Pyetja nuk ka një përgjigje të thjeshtë, por e bën të domosdoshëm dallimin ndërmjet analizës së tekstit, historisë së autorit dhe debatit publik.

Kjo pyetje përmbledh një nga dilemat më të vështira të historisë së letërsisë në kushtet e diktaturës: si duhet kuptuar marrëdhënia ndërmjet shkrimtarit dhe pushtetit, veçanërisht kur shkrimtari krijon vepra me vlera të rëndësishme artistike brenda një sistemi që kufizon lirinë? Metafora e oborrit sugjeron afërsinë me pushtetin, privilegjin dhe mundësinë për të vepruar brenda një rrethi të mbrojtur. Metafora e lirisë, përkundrazi, nënkupton pavarësinë e ndërgjegjes dhe aftësinë e artit për të shprehur të vërteta që nuk mund të thuhen drejtpërdrejt. Në rastin e Kadaresë, këto dy nocione kanë qenë objekt i interpretimeve të kundërta. Për t’i kuptuar, nuk mjafton as biografia e shkurtuar në disa etiketime, as admirimi që e përjashton çdo pyetje kritike. Duhet parë mënyra si veprat ndërtojnë kuptime, përdorin mitin, alegorinë, historinë dhe ironinë për të trajtuar individin përballë mekanizmave të pushtetit. Këtu shfaqet një e vërtetë e rëndësishme: marrëdhënia e shkrimtarit me sistemin politik dhe marrëdhënia e veprës me lirinë artistike nuk janë gjithmonë e njëjta gjë. Ato mund të përplasen, të ndërthuren dhe të krijojnë kundërthënie që kërkojnë gjykim historik e letrar.

Përfshirja e Ukshin Hotit në këtë rrjet tematik e zgjeron diskutimin përtej marrëdhënies së shkrimtarit me diktaturën, drejt çështjeve të lirisë kombëtare, identitetit dhe përgjegjësisë intelektuale. Kadareja dhe Hoti përfaqësojnë fusha të ndryshme të veprimtarisë intelektuale. I pari njihet para së gjithash si shkrimtar, ndërsa i dyti si mendimtar politik dhe intelektual. Megjithatë, të dy mund të shqyrtohen në kuadrin e pyetjeve që kanë të bëjnë me fatin e shqiptarëve, me lirinë dhe me rolin e mendimit në një shoqëri të përballur me trysni historike. Ky krahasim është domethënës sepse na kujton se kultura nuk ndërtohet vetëm nga krijuesit e një fushe. Letërsia, filozofia dhe mendimi politik mund të ndriçojnë njëra-tjetrën, edhe kur përdorin gjuhë dhe metoda të ndryshme.

Censura është një nga mekanizmat më të drejtpërdrejtë përmes të cilëve pushteti përpiqet të kontrollojë mendimin dhe shprehjen. Në një sistem diktatorial, fjala e shkruar nuk vlerësohet vetëm sipas cilësisë së saj artistike, por edhe sipas përputhjes me ideologjinë zyrtare. “Censorët dhe Kadareja” e vendos në qendër konfliktin ndërmjet krijimtarisë dhe kontrollit institucional. Shkrimtari, në këto rrethana, mund të detyrohet të përdorë rrugë të tërthorta: mitin, simbolin, alegorinë, ironinë dhe zhvendosjen e ngjarjes në një kohë ose hapësirë tjetër. Këto mjete nuk janë vetvetiu shenja të censurës; ato janë pjesë e gjuhës së letërsisë. Por në kushte kufizimi politik, ato mund të marrin edhe një funksion të veçantë: t’i japin veprës mundësinë të shprehë një kuptim që lexuesi e zbulon përtej rrëfimit të dukshëm. Kështu, censura nuk është vetëm histori e librave të ndaluar. Ajo është edhe histori e fjalëve të hequra, e kuptimeve të nënkuptuara dhe e përpjekjes së shkrimtarit për të ruajtur hapësirën e vet krijuese.

Kjo temë përbën një bosht të rëndësishëm interpretimi për gjithë librin. Shkrimtari jeton në kohën e vet, por vepra e tij mund të përmbajë pyetje që e kapërcejnë atë kohë. Përballja me diktaturën e vendos krijuesin përpara zgjedhjeve morale, profesionale dhe njerëzore. A duhet të heshtë? A duhet të përshtatet? A mund të ruajë një lloj pavarësie duke shkruar brenda kufijve të lejuar? A mjafton vlera artistike për të shpjeguar qëndrimin e tij historik? Këto pyetje nuk zgjidhen me një formulë të vetme. Historia njeh shkrimtarë që kanë kundërshtuar hapur regjimet, të tjerë që kanë përdorur gjuhë të tërthortë, si dhe të tjerë që kanë bashkëjetuar me pushtetin në forma të ndryshme. Prandaj, përgjegjësia kritike kërkon shqyrtimin e rrethanave konkrete, të veprave dhe të dëshmive. Në këtë kuptim, shkrimtari përballë diktaturës nuk është vetëm një figurë biografike. Ai bëhet simbol i dilemës së intelektualit: si të ruajë dinjitetin e mendimit kur pushteti kërkon ta kthejë fjalën në shërbëtor të vetin?

Portreti i Dritëro Agollit sjell një tjetër përmasë të letërsisë shqipe: marrëdhënien ndërmjet talentit, humorit, gjuhës popullore, vëzhgimit shoqëror dhe historisë politike. Agolli ka krijuar një univers letrar ku përvoja shqiptare, fshati, qyteti, njeriu i zakonshëm dhe paradokset e jetës shoqërore shndërrohen në lëndë artistike. Gjuha e tij shpesh ndërthur thjeshtësinë e dukshme me një vëzhgim të mprehtë të sjelljes njerëzore. Në vlerësimin e një shkrimtari si Agolli, është e rëndësishme të mos ngatërrohet popullariteti me mungesën e kompleksitetit. Pas një forme të qartë dhe të komunikueshme mund të fshihen kundërthënie, ironi dhe pyetje që kërkojnë lexim të kujdesshëm. Vendosja e tij pranë autorëve të tjerë të librit krijon mundësinë për të parë se letërsia shqiptare nuk është një zë i vetëm. Ajo përbëhet nga temperamente, stile dhe qëndrime të ndryshme, që së bashku ndërtojnë historinë e saj.

Shkrimi ndërthur dy ide poetike: qëndrueshmërinë e shikimit dhe lindjen e një zëri krijues. “Sy që nuk vdesin” mund të lexohet si metaforë e kujtesës, e vëmendjes ndaj botës dhe e aftësisë së poezisë për ta ruajtur përvojën përtej çastit. Ndërsa shprehja “një poeteshe që lind” sugjeron procesin e shfaqjes së një individualiteti poetik. Një zë i ri nuk lind vetëm kur botohen vargjet e para; ai lind artistikisht kur fillon të dallojë nga zërat e tjerë, kur gjen mënyrën e vet për ta parë dhe për ta shprehur botën. Përfshirja e Aminës Meshnuni në një libër që trajton autorë të njohur dhe fate të ndryshme letrare ka rëndësi si akt vëmendjeje ndaj krijimtarisë që kërkon të hyjë në kujtesën e lexuesit. Letërsia nuk jeton vetëm nga kanoni i konsoliduar, por edhe nga zërat që shfaqen, provojnë, kërkojnë dhe e zgjerojnë hapësirën e shprehjes poetike.

Kujtimi i takimeve me një poet e afron kritikën me dëshminë personale. Në vend të një portreti të ndërtuar vetëm nga librat, lexuesi ftohet të mendojë për njeriun që qëndron pas vargjeve. Takimi është një çast i kufizuar, por kujtesa mund ta zgjerojë atë përmes fjalëve, gjesteve, bisedave dhe përshtypjeve që mbeten. Kështu, kujtimet nuk janë vetëm dokumente të jetës së autorit; ato bëhen edhe mënyra për të ruajtur atmosferën njerëzore të një kohe letrare. Përsiatja për jetën e poetit kërkon të ndërthuren dy nivele: ajo që dimë nga krijimtaria dhe ajo që dëshmitari ka përjetuar personalisht. Këto nivele nuk janë të barasvlershme, por mund të plotësojnë njëri-tjetrin, duke i dhënë portretit më shumë afërsi dhe thellësi.

Metafora e shtergut është veçanërisht e përshtatshme për një shkrim përkujtimor. Shtergu lidhet me udhëtimin, largimin, kthimin dhe lëvizjen ndërmjet hapësirave. Kur ai bëhet simbol i një shkrimtari, largimi merr një kuptim të dyfishtë: është largim fizik, por edhe kalim i veprës në një jetë tjetër, atë të kujtesës. Rekuiemi për Skënder Drinin e vendos dhimbjen personale në një hapësirë më të gjerë kulturore. Humbja e një shkrimtari nuk është vetëm humbja e një njeriu; është edhe ndërprerja e një zëri të veçantë, e një mënyre të të parit dhe e mundësive krijuese që ai mund të kishte realizuar. Megjithatë, vepra e shkruar i kundërvihet përfundimit të jetës biologjike. Ajo mbetet e hapur ndaj leximeve të reja dhe mund të rikthejë autorin në bisedën e brezave që nuk e kanë njohur personalisht.Në këtë mënyrë, rekuiemi nuk është vetëm vajtim. Ai është edhe një thirrje për të mos e lënë autorin në heshtjen e harresës.

Tri temat kushtuar Moikom Zeqos – “Për Moikomin dhe kohën e tij”, “Grifonet dalin nga shishja” dhe “Ai krijoi botën e tij, botën moikomiane” – krijojnë një vijimësi të rëndësishme interpretimi. Moikom Zeqo është një autor me shtrirje të gjerë intelektuale dhe me një krijimtari ku ndërthuren poezia, proza, eseistika, historia, mitologjia dhe përfytyrimi kulturor. Për ta lexuar një autor të tillë, nuk mjafton të ndjekësh vetëm rrjedhën e ngjarjeve ose kuptimin e drejtpërdrejtë të vargjeve. Duhet të hysh në rrjetin e simboleve, të asociacioneve dhe të lidhjeve ndërmjet kohëve e kulturave. “Për Moikomin dhe kohën e tij” sugjeron marrëdhënien e krijuesit me epokën, por edhe mundësinë për ta kapërcyer atë. Koha nuk është vetëm sfond historik: ajo hyn në veprën letrare përmes kujtesës, përvojës, gjuhës dhe mënyrës se si shkrimtari e përfytyron botën. Titulli “Grifonet dalin nga shishja” mbështetet në një imazh fantastik. Grifoni, qenie mitologjike, sjell në mendje bashkimin e botëve, fuqinë e imagjinatës dhe misterin. Dalja nga shishja mund të sugjerojë çlirimin e energjive krijuese që deri atëherë kanë qenë të mbyllura, duke e kthyer imagjinatën në një hapësirë ku e pamundura fiton jetë artistike. Ndërkaq, shprehja “Bota moikomiane” shënon krijimin e një universi vetjak. Çdo shkrimtar i madh ndërton, me kohë, një mënyrë të dallueshme të të parit dhe të të shkruarit. Në rastin e një krijuesi me shumë interesa, ky univers mund të përfshijë periudha historike, simbole, mite, figura të largëta dhe pyetje bashkëkohore. Prandaj, vlerësimi i Moikom Zeqos kërkon jo vetëm njohjen e temave të veçanta, por edhe kuptimin e mënyrës se si ato lidhen me njëra-tjetrën. Bota e tij letrare mund të shihet si një laborator i imagjinatës, ku kultura nuk është një depo e mbyllur njohurish, por një

Romani i shkrimtarit Namik Dokle krijon një marrëdhënie të drejtpërdrejtë ndërmjet figurave dhe atmosferës historike. Mjegulla mund të jetë dukuri e natyrës, por në letërsi shndërrohet shpesh në simbol të paqartësisë, të pasigurisë dhe të një realiteti ku kufijtë ndërmjet së vërtetës dhe iluzionit bëhen të vështirë për t’u dalluar.

Pas një analize të imët që autori Islami i bën romanit, në mes të tjerave thotë: “Vajzat e Mjegullës” është ndër ato romanet që përmbyllin në vete një botë të tërë. Nëse historia e botës është në dëshmitë e saj, historia e Shqipërisë mund të ketë fillesën pikërisht nga kjo zonë, si një çati, si një çati e njërit shtet, fund i një shteti tjetër dhe mesore i të tretit. Një roman gjëmues dhe nazik, tronditës dhe përkëdhelës, i së djeshmes dhe i të tashmes, flurudhë e mendimit dhe saktësim i ngjarjeve, motiv për të jetuar dhe shkak për të vdekur, buzëmbrëmje e një epoke dhe fund i një tjetre, njerëz të përkëdhelur nga fati dhe të nëmur nga koha, shpërthim ndjenjash dhe kohëzim i  një jete të shumëfishtë, ku secili mund të gjejë veten dhe askush nuk gjen një tjetër”. (f. 168).

Kur vajzat vendosen brenda kësaj mjegulle, ato mund të përfaqësojnë brishtësinë e individit përballë një kohe të pasigurt, por edhe mundësinë për të ruajtur një botë të brendshme pavarësisht rrethanave. Titulli, i parë në kuadrin e librit të Islamit, fton të mendohet për mënyrën se si letërsia i shndërron ndjesitë individuale në shenja të një gjendjeje shoqërore. Koha nuk është gjithmonë një periudhë që mund të përkufizohet vetëm me data. Ajo është edhe një atmosferë shpirtërore, e cila depërton në marrëdhëniet, në gjuhë dhe në përfytyrimet e personazheve.

“Për Sadijen, ‘Zukun’ e shtëpisë sonë” sjell një regjistër më intim, ku përvoja personale dhe lidhjet njerëzore zënë vend qendror. Pas portreteve të autorëve të njohur, një kujtim i tillë e kthen vëmendjen te njerëzit që mund të mos zënë një vend të madh në historinë zyrtare të letërsisë, por që kanë rëndësi të veçantë në jetën e atyre që i kanë njohur. Shprehja “e shtëpisë sonë” krijon ndjesinë e përkatësisë dhe të afërsisë. Ajo nuk e paraqet kujtesën si një arkiv të ftohtë, por si një hapësirë ku njeriu ruan zërat, sjelljet dhe praninë e të tjerëve. Ky lloj shkrimi është i rëndësishëm sepse letërsia nuk përbëhet vetëm nga veprat dhe autorët e mëdhenj. Ajo ushqehet edhe nga marrëdhëniet njerëzore që krijojnë mjedisin e jetës kulturore.

Vetë titulli Larg dhe pranë Shqipërisë përmban një kundërthënie domethënëse. Largësia mund të jetë gjeografike, ndërsa afërsia është shpirtërore, kulturore dhe kombëtare. Në përvojën e njerëzve që jetojnë larg vendit të tyre, atdheu nuk përkufizohet vetëm nga territori. Ai vazhdon të ekzistojë në gjuhë, në kujtime, në marrëdhënie familjare dhe në përpjekjet për të ruajtur lidhjen me origjinën. Shënimi i Bedri Islamit për njohjen me Ekrem Bardhën dhe librin e tij krijon mundësinë për të parë se si biografia individuale lidhet me historinë e diasporës dhe me marrëdhënien e saj me Shqipërinë. Ky këndvështrim e zgjeron hapësirën e librit përtej kufijve të ngushtë të jetës letrare brenda vendit. Kultura shqiptare është formuar edhe nga njerëz që kanë jetuar larg, por që e kanë mbajtur gjallë lidhjen me gjuhën, kujtesën dhe identitetin kulturor.

Frederik Rreshpja është një nga figurat që e bëjnë veçanërisht të ndjeshme lidhjen ndërmjet fatit njerëzor dhe krijimtarisë poetike. Titulli “Dëshpërimi i dhimbshëm: i vetmuari i madh” ndërton një portret të përqendruar te vetmia, por edhe te përmasat e një individualiteti që nuk mund të reduktohet në vuajtjet e veta. Në poezi, vetmia nuk është gjithmonë vetëm mungesë e njerëzve. Ajo mund të shprehë largësinë ndërmjet individit dhe botës, vështirësinë për të gjetur një gjuhë të përbashkët me të tjerët, ose ndjesinë se përvoja e brendshme nuk mund të komunikohet plotësisht. Te një poet, kjo vetmi mund të shndërrohet në burim të një ndjeshmërie të veçantë ndaj kohës, natyrës dhe kujtesës. Megjithatë, është e rëndësishme që vepra të mos shpjegohet vetëm përmes vuajtjeve biografike. Poezia ka ligjet e veta artistike, ndërsa jeta e autorit ndihmon në kuptimin e saj pa e shteruar domethënien. Portreti i Rreshpjes fiton kështu një funksion të dyfishtë: kujton njeriun dhe nxit rileximin e poetit. Nëse kujtesa ndalet vetëm te dhimbja, rrezikon të lërë në hije mjeshtërinë e vargut; nëse ndalet vetëm te estetika, mund të anashkalojë përvojën njerëzore që e ka ushqyer atë.

Lulja dhe mali krijojnë një çift simbolik të pasur. Lulja lidhet me brishtësinë, bukurinë, përkohshmërinë dhe çeljen; mali me qëndrueshmërinë, madhështinë, qëndresën dhe largësinë. Kur këto dy figura shoqërojnë kujtimin e një poeti, ato mund të shprehin dy anë të së njëjtës përvojë krijuese: ndjeshmërinë ndaj hollësive të jetës dhe kërkimin e kuptimeve më të qëndrueshme të ekzistencës. Shkrimi për Vehbi Skënderin, i vendosur në një përmbledhje ku kujtesa personale dhe vlerësimi letrar ndërthuren, mund të lexohet si një ftesë për të parë poetin jo vetëm si emër të një periudhe, por si krijues me një botë të vetën. Kujtimi i poetit bëhet, në këtë mënyrë, një formë e dytë e leximit të veprës: jo zëvendësim i analizës, por afrim i saj me përvojën njerëzore.

Në shkrimin “Koha kur duhej të vinin shirat”, pritja shndërrohet në figurë poetike. Shiu mund të jetë shenjë e ripërtëritjes, e pastrimit, e pjellorisë dhe e rikthimit të jetës. Por shprehja “duhej të vinin” përmban edhe një pritshmëri të paplotësuar, një ndjesi vonese ose mungese. Kjo është një nga mundësitë e gjuhës poetike: një dukuri e natyrës mund të bëhet shenjë e një gjendjeje shpirtërore ose shoqërore. Koha e shiut nuk është më vetëm stinë meteorologjike, por kohë e shpresës, e nevojës dhe e pritjes. Shënimet për poeten Shpresa Kapisyzi mund të lexohen në këtë prizëm si një përpjekje për të kapur marrëdhënien ndërmjet përjetimit individual dhe ritmit të botës. Vetë emri Shpresa, i vendosur pranë një titulli që sugjeron pritjen e shiut, krijon një rezonancë simbolike, pa qenë e nevojshme që kuptimi i poezisë të reduktohet në lojën e emrit me titullin.

Ky titull e vendos miqësinë në një hapësirë ku lëvizja, muzika dhe përkatësia marrin kuptim simbolik. Vallja është një veprim individual dhe kolektiv njëkohësisht: secili lëviz sipas ritmit të vet, por krijon harmoni me të tjerët. Në këtë kuptim, miqësia mund të kuptohet si një marrëdhënie ku dallimet nuk zhduken, por gjejnë një ritëm të përbashkët. Shprehja “shpirtin e jap” e ngre këtë lidhje mbi nivelin e interesit të përkohshëm dhe e paraqet si një formë përkushtimi. Në një libër që i kushton vëmendje kujtesës letrare, një mesazh për miqësinë është më shumë se një ndërmjetësim emocional. Ai dëshmon se historia e letërsisë ndërtohet edhe nga marrëdhëniet e besimit, të bashkëpunimit dhe të mbështetjes ndërmjet njerëzve të kulturës.

“Ai iku, duke lënë pas mirësinë” është një titull që e zhvendos theksin nga lavdia profesionale te gjurma njerëzore. Kujtimi i profesorit Hasan Lekaj lidhet me një përmasë të rëndësishme të jetës kulturore: ndikimin që mësuesi dhe profesori lënë te brezat. Një profesor letërsie nuk përcjell vetëm njohuri për autorët, rrymat dhe veprat. Ai mund të ndikojë në mënyrën si nxënësi ose studenti e kupton gjuhën, e vlerëson librin dhe formon gjykimin e vet. Mirësia, në këtë kontekst, nuk është një cilësi dytësore përballë dijes. Ajo është pjesë e etikës së mësimdhënies, sepse dija fiton vlerë më të plotë kur shoqërohet me respektin ndaj tjetrit. Kujtimi i profesorit bëhet kështu edhe një homazh për rolin e mësuesit në formimin e lexuesit, studiuesit dhe njeriut të kulturës.

Pyetja “Përse Migjeni na tërheq në të gjitha kohërat?” prek një nga problemet themelore të kritikës: si ndodh që një vepër e lindur në rrethana të caktuara historike vazhdon të flasë për lexues të brezave të tjerë? Migjeni, me poezinë dhe prozën e tij, e vendosi në qendër njeriun e varfër, padrejtësinë shoqërore, vuajtjen, revoltën dhe konfliktin ndërmjet aspiratës njerëzore dhe realitetit shtypës. Por qëndrueshmëria e veprës së tij nuk shpjegohet vetëm me temat që trajton. Ajo lidhet edhe me intensitetin e shprehjes, me energjinë e gjuhës dhe me aftësinë për ta kthyer një realitet konkret në një pyetje të përgjithshme mbi dinjitetin njerëzor. Lexuesi bashkëkohor mund të mos jetojë në të njëjtat rrethana me personazhet migjeniane, por mund të njohë ende padrejtësinë, përjashtimin dhe nevojën për një jetë më të drejtë.

Migjeni na tërheq sepse nuk e trajton letërsinë si zbukurim të realitetit. Ai e përdor atë për të zbuluar plagët e shoqërisë dhe për t’i dhënë zë atyre që mbeten në periferi. Prandaj, rikthimi te Migjeni nuk është vetëm një ushtrim historik. Është një mënyrë për të provuar nëse ndërgjegjja shoqërore e lexuesit vazhdon të jetë e ndjeshme ndaj pyetjeve që poeti ngriti me forcë.

Vendosja e Frederik Rreshpjes dhe Moikom Zeqos në një temë të përbashkët krijon mundësinë për një krahasim që shkon përtej biografive. Të dy janë poetë me individualitet të dallueshëm, por mënyrat e tyre të ndërtimit të botës poetike mund të shqyrtohen si dy rrugë të ndryshme të kërkimit artistik.

Te Rreshpja, lexuesi ndesh një ndjeshmëri të veçantë ndaj vetmisë, kohës, kujtesës dhe bukurisë së brishtë. Vargu mund të krijojë përshtypjen e një bote të përqendruar, ku një imazh i vetëm merr peshë të madhe emocionale.

Te Zeqo, përmasat e imagjinatës, ndërthurja e mitit me historinë dhe lëvizja ndërmjet referencave kulturore hapin një hapësirë më të gjerë asociacionesh. Bota poetike shndërrohet në një rrjet ku kuptimet nuk qëndrojnë të izoluara, por komunikojnë me njëra-tjetrën.

Këto dallime nuk duhen kthyer në hierarki të thjeshta. Poezia nuk matet vetëm me dendësinë e figurave, me shkallën e abstraksionit ose me sasinë e referencave kulturore. Ajo vlerësohet nga mënyra si përvoja shndërrohet në formë artistike dhe si gjuha arrin të krijojë një të vërtetë të vetën.

Krahasimi ndërmjet Rreshpjes dhe Zeqos, në këtë kuptim, ndihmon të kuptojmë se letërsia shqipe është një hapësirë shumëzërëshe, ku individualitetet e ndryshme nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin, por e pasurojnë tërësinë.

Malli është një ndjenjë që e lidh të tashmen me një mungesë: një njeri që nuk është më, një kohë që nuk kthehet, një vend që mbetet larg ose një përvojë që vazhdon të jetojë brenda nesh. Kur malli bëhet fjalë, ai kalon nga përjetimi personal në komunikim. Shkrimi i jep mundësinë ndjenjës të marrë formë, të ruhet dhe të bëhet e kuptueshme edhe për të tjerët.

Në fund të pjesës së parë, “Fjalët e mallit” mund të shihen si një përmbledhje simbolike e shumë prej temave të trajtuara: kujtimit të poetëve, humbjes së miqve, nderimit të mësuesve, rivlerësimit të autorëve dhe dëshirës për të mos i lënë njerëzit e kulturës në harresë. Malli, në këtë rast, nuk është vetëm ndjenjë për të kaluarën. Ai është edhe përgjegjësi ndaj saj. Të kujtosh do të thotë të rilexosh, të vlerësosh dhe, kur është e nevojshme, të rishikosh gjykimet e trashëguara.

Nëse pjesa e parë e Fjalëkryqeve të letërsisë e vendos në plan të parë portretin e shkrimtarit, kujtesën personale dhe marrëdhënien e krijuesit me kohën, pjesa e dytë e zgjeron vështrimin drejt një hapësire tjetër: asaj të leximit kritik të veprave. Këtu letërsia nuk shfaqet vetëm përmes autorit që shkruan, por edhe përmes lexuesit që interpreton, studiuesit që analizon, kritikut që vlerëson dhe dëshmitarit që sjell përvojën e vet. Një vepër, pasi botohet, nuk mbetet më vetëm pronë e autorit. Ajo hyn në jetën kulturore, takohet me lexues të ndryshëm dhe fiton interpretime që mund të plotësojnë, të kundërshtojnë ose të zgjerojnë kuptimet e saj.

Titulli i shkrimit kushtuar librit “Përjetësia e dyfishtë”, nga Rexhep Qosja, e vendos gjuhën në qendër të përvojës krijuese. Fjala betejë sugjeron se gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por edhe fushë e përballjes me realitetin, me historinë dhe me mënyrat e të menduarit. Në letërsi, beteja e gjuhës zhvillohet në disa nivele. Ajo është përpjekje për të gjetur fjalën e saktë, për të kapërcyer shprehjet e konsumuara, për të shprehur atë që është e vështirë të thuhet dhe për të ruajtur individualitetin e zërit krijues. Përfshirja e një vështrimi të Rexhep Qosjes në këtë përmbledhje i jep pjesës së dytë një dimension të rëndësishëm kritik. Qosja, si studiues dhe kritik, përfaqëson një traditë të mendimit që e sheh letërsinë në lidhje me gjuhën, historinë dhe përgjegjësinë kulturore. Titulli nxit edhe një pyetje themelore: a mund të quhet e përfunduar beteja e një shkrimtari me gjuhën? Përgjigjja është jo. Çdo vepër e mirë është rezultat i një kërkimi që nuk mbaron me botimin, sepse leximi i saj zbulon mundësi të reja kuptimi.

Metafora e dritës dhe e errësirës është ndër më të qëndrueshmet në kulturën njerëzore. Drita lidhet me të vërtetën, qartësinë dhe njohjen, ndërsa errësira mund të simbolizojë manipulimin, padijen dhe shtrembërimin e gjykimit. Shkrimi “Pak dritë kundër makinës së përbaltjes” sugjeron një qëndrim në mbrojtje të vlerësimit të argumentuar, përballë mekanizmave që synojnë të cenojnë reputacionin e një autori ose të një vepre. Në jetën letrare, kritika duhet të jetë e lirë të kundërshtojë, të vërë në dyshim dhe të zbulojë dobësitë e një krijimtarie. Por kundërshtimi kritik nuk është i njëjtë me përbaltjen. I pari mbështetet në argumente, në analizë dhe në prova; e dyta priret të zëvendësojë gjykimin me etiketimin. Kjo temë është veçanërisht e rëndësishme për një libër që trajton autorë të përfshirë në debate historike dhe kulturore. Ajo na kujton se drejtësia ndaj letërsisë kërkon jo heshtje përballë gabimeve, por edhe përgjegjësi në mënyrën si formulohet kritika.

Shkrimi për romanin “Vrasja e Lulit të Vocërr” sugjeron një lexim që kërkon të depërtojë përtej përshtypjes së parë, drejt shtresave të brendshme të veprës. Fjala dosje rikthehet këtu, duke krijuar një lidhje tematike me pjesën e parë të librit. Por, nëse atje lidhej me figurën e një shkrimtari, këtu drejtohet te një vepër dhe te mënyra si mund të rindërtohet universi i saj përmes të dhënave, marrëdhënieve dhe interpretimeve. Një roman duhet lexuar duke pasur parasysh strukturën e ngjarjeve, ndërtimin e personazheve, motivet që përsëriten dhe marrëdhënien e konfliktit me kuptimin e përgjithshëm. Titulli “Vrasja e Lulit të Vocërr” krijon vetvetiu një ngarkesë të fortë emocionale dhe nxit pyetje për fatin e individit, për përgjegjësinë dhe për marrëdhënien ndërmjet njeriut dhe mjedisit ku jeton. Pa hyrë në hollësi të romanit, mund të them se vetë titulli paraprakisht e bën të domosdoshëm një lexim që shqyrton jo vetëm ngjarjen, por edhe kuptimin që ajo merr brenda strukturës artistike.

Në këtë pjesë, shkrimtari erudit Moikom Zeqo shfaqet jo vetëm si autor i një bote të veçantë krijuese, por edhe si shkrimtar që bëhet objekt i interpretimeve të autorëve të tjerë. Kjo është një dëshmi e rëndësishme e jetës së veprës: ajo vazhdon të prodhojë kuptime përtej aktit fillestar të shkrimit. Shprehja “Dashuri testamentale” ndërthur dy ide: dashurinë si përkushtim dhe testamentin si trashëgimi. Në një lexim simbolik, kjo ndërthurje mund të shprehë mënyrën si letërsia i ruan përvojat e njeriut dhe i përcjell ato te lexuesit e së ardhmes. Shkrimi “Itaka e munguar” sjell ndër mend traditën e udhëtimit dhe të kthimit, veçanërisht universin e Odisesë. Itaka është vendi i mbërritjes, i përkatësisë dhe i rikthimit te vetvetja. Kur ajo cilësohet si e munguar, udhëtimi shndërrohet në një përvojë të papërfunduar: njeriu kërkon një vend, një kohë ose një të vërtetë që nuk mund ta zotërojë plotësisht. Kjo figurë mund të shërbejë si çelës për të kuptuar një nga temat më të qëndrueshme të letërsisë: kërkimin e shtëpisë shpirtërore. Shtëpia nuk është gjithmonë një hapësirë fizike; ajo mund të jetë kujtesa, gjuha, identiteti ose një marrëdhënie e humbur. Prania e disa vështrimeve për të njëjtën vepër e pasuron librin e shkrimtarit Bedri Islamit, sepse tregon se një tekst i rëndësishëm nuk shteron në një interpretim të vetëm.

Vetmia është një temë që letërsia e ka trajtuar në shumë forma, por metafora e akullit i jep asaj një ngarkesë të veçantë. Akulli sugjeron ftohtësi, ngrirje, izolim dhe vështirësi për të krijuar marrëdhënie të ngrohta. “Vetmi akujsh”, sipas meje, mund të lexohet si një imazh i gjendjes njerëzore kur komunikimi dobësohet dhe afërsia bëhet e vështirë. Në një plan simbolik, akulli nuk është vetëm ftohtësi e jashtme; ai mund të jetë edhe një gjendje e brendshme, një largësi ndërmjet individit dhe botës. Shkrimet e Petrit Rukës dhe Bashkim Koçit për të njëjtin libër krijojnë mundësinë për të parë se si dy lexues mund të afrohen te një vepër nga kënde të ndryshme. Njëri mund të vërë theksin te ngarkesa emocionale, tjetri te struktura, figuracioni ose mënyra si organizohet përvoja poetike. Kjo shumësi interpretimesh nuk është dobësi e kritikës. Përkundrazi, kur mbështetet në tekst dhe në argument, ajo dëshmon se vepra ka një pasuri kuptimore që nuk mund të kufizohet në një formulë të vetme.

“Ali Ahmeti, ky sfidues i madh në librin ‘I vërteti’” e çon lexuesin drejt një hapësire ku biografia, historia dhe interpretimi politik ndërthuren. Në libra që trajtojnë figura publike, leximi kritik duhet të dallojë ndërmjet dëshmisë personale, kujtesës historike, interpretimit të autorit dhe fakteve që mund të verifikohen në burime të tjera. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur bëhet fjalë për figura që lidhen me ngjarje dhe zhvillime politike. Fjala sfidues sugjeron përballjen me rrethana të vështira, ndërsa shprehja i vërteti ngre pyetjen e identitetit dhe të së vërtetës biografike. Në këtë kuptim, një vepër e tillë nuk mund të lexohet vetëm si rrëfim për një individ, por edhe si përpjekje për të interpretuar një periudhë dhe marrëdhëniet e saj me historinë kolektive. Prania e këtij shkrimi në Fjalëkryqet e letërsisë e zgjeron kuptimin e kritikës letrare: ajo mund të përfshijë edhe libra që qëndrojnë në kufirin ndërmjet rrëfimit, dëshmisë dhe dokumentit historik.

Çështja e individualitetit poetik është një nga kriteret themelore të vlerësimit letrar. Një poet nuk dallohet vetëm nga temat që trajton, sepse tema të ngjashme mund të gjenden te shumë autorë. Ai dallohet nga mënyra si i përjeton, i organizon dhe i shndërron ato në gjuhë. Shkrimi  “Zë i veçantë në poezinë shqipe moderne” e vendos theksin te identiteti artistik. Zëri poetik krijohet nga ndërthurja e ritmit, figuracionit, sintaksës, tonalitetit emocional dhe mënyrës së organizimit të përvojës. Poezia moderne nuk kërkon domosdoshmërisht që lexuesi të marrë një mesazh të drejtpërdrejtë. Shpesh ajo e fton të hyjë në një hapësirë ku kuptimi ndërtohet gradualisht, përmes imazheve, ndërprerjeve, asociacioneve dhe marrëdhënieve të papritura ndërmjet fjalëve. Vlerësimi i një zëri të veçantë kërkon, pra, më shumë sesa një pohim admirues. Ai kërkon të shpjegojë se ku qëndron veçantia dhe çfarë sjell ky zë në panoramën e poezisë shqipe.

Titulli i këtij shkrimi për Itakën e munguar është veçanërisht domethënës, sepse e vendos kohën në lidhje me përvojën njerëzore. Koha në letërsi nuk është vetëm renditje e ngjarjeve. Ajo mund të jetë kujtesë, pritje, humbje, mall, përvojë historike ose ndjesi e ndryshimit. E njëjta kohë kalendarike mund të përjetohet ndryshe nga njerëz të ndryshëm, ndërsa një çast i shkurtër mund të zgjerohet në kujtesë dhe të marrë peshën e një jete të tërë. Shprehja “dimensioni i saj njerëzor” sugjeron se vlera e kohës nuk matet vetëm me kalimin e viteve, por me atë që ajo lë te njeriu: përvojat, marrëdhëniet, plagët, shpresat dhe mundësitë e humbura. Në këtë prizëm, vështrimi kritik për Itakën e munguar mund të lidhet me një pyetje të përgjithshme të letërsisë: si e shndërron shkrimtari kohën historike në përvojë të brendshme? Kjo është një nga aftësitë e artit letrar. Ai nuk na tregon vetëm çfarë ndodhi, por edhe si u përjetua ajo që ndodhi dhe çfarë kuptimi vazhdon të ketë për njeriun.

“Drejt lavdisë shkohet edhe përmes poezisë” e vendos poezinë në marrëdhënie me kujtesën dhe me vlerësimin publik. Objekti i autorit ka në fokus dy librat poetik të poetit Bedri Islami. Megjithatë, lavdia letrare nuk duhet kuptuar vetëm si famë ose njohje e menjëhershme. Shumë vepra që kanë rëndësi për historinë e letërsisë nuk janë kuptuar plotësisht në kohën e botimit. Disa kanë fituar vlerë me kalimin e viteve, ndërsa të tjera kanë kërkuar rilexim dhe rivlerësim. Poezia mund të jetë një rrugë drejt qëndrueshmërisë kulturore sepse e përqendron përvojën njerëzore në një formë të ngjeshur dhe të kujtueshme. Një varg i arrirë mund të ruajë një ndjenjë, një imazh ose një të vërtetë përtej rrethanave që e kanë lindur. Por lavdia nuk është kriter i mjaftueshëm për vlerën artistike. Ajo duhet të mbështetet te cilësia e veprës, te origjinaliteti i saj dhe te aftësia për të krijuar marrëdhënie të qëndrueshme me lexuesit.

Prania e një tjetër vështrimi për Itakën e munguar (poezi të poetit Bedri Islami), këtë herë nga Zija Vukaj, e forcon idenë se vepra letrare nuk është një enigmë me vetëm një zgjidhje. Leximet e ndryshme mund të ndriçojnë aspekte të veçanta të të njëjtit tekst: organizimin e imazheve, marrëdhënien me traditën kulturore, përvojën e kohës, gjuhën poetike ose konfliktin e brendshëm të subjektit. Megjithatë, shumëllojshmëria e interpretimeve nuk do të thotë se çdo lexim është njësoj i vlefshëm. Interpretimi bindës duhet të mbështetet në tekst, të ndërtojë një argument dhe të tregojë se si elementet e veprës krijojnë kuptimin e propozuar. Në këtë aspekt, dy shkrimet për Itakën e munguar janë të rëndësishme për strukturën e librit të Islamit: ato ilustrojnë idenë se kritika është dialog, jo thjesht një verdikt përfundimtar.

“Dëshmi tronditëse e një libër i rrallë”, libër i publicistit Bedri Islami, autori Sahitaj e vendos theksin te karakteri dëshmues i veprës Lëvizja: Lindje e përgjakur. Në këtë rast, leximi mund të përqendrohet te marrëdhënia ndërmjet rrëfimit, dokumentit dhe kujtesës së ngjarjeve historike. Kur letërsia ose shkrimi dëshmues trajton ngjarje të dhunshme, ai përballet me një përgjegjësi të veçantë: të ruajë përvojën njerëzore pa e shndërruar vuajtjen në një objekt të thjeshtë emocioni. Dëshmia ka rëndësi sepse mund të sjellë në vëmendje përvoja që rrezikojnë të harrohen, por ajo kërkon edhe vëmendje ndaj burimeve, kontekstit dhe dallimit ndërmjet përjetimit individual dhe përfundimit historik. Prania e këtij libri në pjesën e dytë e zgjeron horizontin tematik të Fjalëkryqeve të letërsisë. Letërsia dhe shkrimi kulturor nuk kufizohen te poezia dhe romani; ato ndërveprojnë edhe me historinë, dëshminë dhe nevojën për të ruajtur kujtesën kolektive.

Një nga kërkesat tuaja kryesore është që veprat të shqyrtohen edhe në raport me kohën e botimit dhe me autorët. Ky aspekt është thelbësor për ta kuptuar më plotësisht librin e Bedri Islamit.

Vepra në kohën kur u krijua

Çdo vepër lind brenda një konteksti historik, shoqëror dhe kulturor. Koha mund të ndikojë në temat që zgjedh autori, në mënyrën si ndërtohen personazhet, në gjuhën që përdoret dhe në mundësitë që ka krijuesi për t’u shprehur. Në rastin e letërsisë së krijuar gjatë diktaturës, ky kontekst lidhet edhe me censurën, kontrollin ideologjik dhe kufizimin e lirisë së shprehjes. Në periudhat e mëvonshme, ndryshimi i kushteve shoqërore mund të sjellë tema të reja, forma të tjera rrëfimi dhe një marrëdhënie të ndryshme me të kaluarën. Prandaj, për të kuptuar një vepër, duhet të njohim jo vetëm vitin e botimit, por edhe rrethanat që e kanë shoqëruar krijimin dhe qarkullimin e saj.

Vepra në kohën kur lexohet

Një libër nuk mbetet i ngrirë në vitin e botimit. Lexuesit e brezave të ndryshëm e përjetojnë ndryshe, sepse sjellin me vete përvoja, pyetje dhe pritshmëri të reja. Një vepër që në kohën e vet është lexuar kryesisht për mesazhin politik, mund të vlerësohet më vonë për strukturën artistike. Një roman i konsideruar dikur vetëm si rrëfim historik mund të zbulojë, në një kontekst të ri, probleme të identitetit, të kujtesës ose të marrëdhënieve njerëzore. Kjo nuk do të thotë se çdo lexim i ri është domosdoshmërisht më i drejtë se ai i mëparshmi. Do të thotë se vepra e rëndësishme ka aftësinë të komunikojë me kohë të ndryshme dhe të zbulojë kuptime që nuk janë shteruar nga leximi i parë.

Autori ndërmjet jetës dhe veprës

Një tjetër çështje e rëndësishme është marrëdhënia ndërmjet biografisë dhe krijimtarisë. Jeta e autorit mund të ndihmojë në kuptimin e veprës, por nuk duhet të shndërrohet në çelësin e vetëm të interpretimit. Në rastin e autorëve të trajtuar nga Bedri Islami, kjo marrëdhënie shfaqet në forma të ndryshme: te polemikat rreth Kadaresë, te kujtimet për poetët, te portretet e miqve e profesorëve, te përsiatjet për Moikom Zeqon dhe te interpretimet e veprave poetike. Këto mënyra të të shkruarit plotësojnë njëra-tjetrën. Biografia na ndihmon të kuptojmë rrethanat e krijimit; analiza letrare na ndihmon të shohim se si përvoja është shndërruar në art; historia e botimit na tregon se si vepra ka hyrë në jetën kulturore. Pikërisht këtu qëndron një nga mundësitë më të frytshme të Fjalëkryqeve të letërsisë: të lidhë njeriun, veprën dhe kohën pa i shkrirë ato në një të vetme.

Në tërësinë e tij tematike, libri mund të lexohet si një përpjekje për të ruajtur dhe për të organizuar kujtesën e një mjedisi letrar. Kjo kujtesë përfshin autorë të njohur, poetë me fat të vështirë, krijues me individualitet të veçantë, figura të jetës intelektuale dhe vepra që kërkojnë të lexohen në dritën e konteksteve të tyre. Rëndësia e një përmbledhjeje të tillë nuk qëndron vetëm te numri i autorëve që përmenden. Ajo lidhet edhe me mënyrën se si krijohen lidhjet ndërmjet tyre. Një poet i njohur mund të ndriçohet nga kujtimi i një miku; një vepër mund të fitojë kuptim të ri përmes një interpretimi tjetër; një polemikë mund të shërbejë si pikënisje për të reflektuar mbi përgjegjësinë e kritikës. Shkrimtari Bedri Islami shfaqet, në këtë kuptim, si ndërmjetës i disa formave të komunikimit letrar: eseistikës, kujtesës personale, portretit, shënimit kritik dhe dialogut me vlerësimet e autorëve të tjerë. Kjo shumëllojshmëri mund t’i japë librit një ritëm të veçantë leximi. Lexuesi kalon nga çështjet e mëdha të historisë dhe lirisë te kujtimet intime, nga interpretimi i poezisë te dëshmia historike, nga portreti i shkrimtarit te shqyrtimi i veprës. Por kjo shumësi sjell edhe një kërkesë: secili shkrim duhet lexuar duke respektuar natyrën e vet. Një kujtim personal nuk ka të njëjtat kritere si një studim historik; një ese nuk pretendon domosdoshmërisht të jetë monografi shkencore; një vlerësim letrar nuk është i njëjtë me një dokument biografik. Dallimi ndërmjet këtyre formave e ndihmon lexuesin të vlerësojë më drejt kontributin e librit dhe të mos i kërkojë çdo shkrimi atë që i takon një zhanri tjetër.

Titulli i librit fiton një kuptim më të plotë kur shihet në lidhje me dy pjesët e tij. Një fjalëkryq përbëhet nga elemente që marrin kuptim përmes marrëdhënieve. Po kështu, letërsia nuk kuptohet plotësisht kur vepra shkëputet nga autori, autori nga koha, koha nga historia dhe historia nga lexuesi.

Në pjesën e parë, këto lidhje shfaqen përmes portreteve dhe kujtimeve: Kadareja dhe diktatura, Migjeni dhe koha e sotme, Rreshpja dhe vetmia, Moikom Zeqo dhe universi i tij krijues, poeti dhe profesori, shkrimtari dhe miqtë e tij.

Në pjesën e dytë, fjalëkryqi zgjerohet përmes leximeve të ndryshme të veprave. Kritiku nuk e zëvendëson autorin, por e ndihmon lexuesin të zbulojë marrëdhënie që mund të mos jenë të dukshme në leximin e parë.

Metafora ka edhe një domethënie tjetër: jo çdo fjalëkryq zgjidhet menjëherë. Disa pyetje kërkojnë kohë, njohuri dhe durim. Edhe letërsia ka vepra që nuk zbulohen plotësisht në një lexim, autorë që kërkojnë rivlerësim dhe polemika që nuk mund të zgjidhen me një gjykim të vetëm. Kështu, titulli nuk është thjesht një emërtim tërheqës. Ai shpreh një mënyrë të të kuptuarit të letërsisë si rrjet marrëdhëniesh, ku kuptimi ndërtohet përmes krahasimit, kujtesës dhe interpretimit.

“Fjalëkryqet e letërsisë” të Bedri Islamit, botuar nga “Naimi” në Tiranë më 2019, mund të vlerësohet si një përmbledhje që e sheh jetën letrare shqiptare përmes shumë këndvështrimeve: historik, kritik, biografik, poetik dhe njerëzor.

Pjesa e parë e librit vendos në qendër shkrimtarin, fatin e tij, marrëdhënien me kohën dhe kujtesën që lë pas. Kadareja shfaqet përmes çështjeve të lirisë, censurës dhe vlerësimit; Dritëroi përmes marrëdhënies me shoqërinë dhe gjuhën; Moikom Zeqo përmes botës së tij krijuese; Migjeni përmes qëndrueshmërisë së mesazhit; Frederik Rreshpja dhe poetët e tjerë përmes individualitetit artistik dhe gjurmës njerëzore që lënë në kujtesë.

Pjesa e dytë e zgjeron këtë panoramë përmes leximeve kritike të veprave. Këtu kuptohet se një libër nuk përfundon me botimin dhe se kuptimi i tij nuk mbetet i kufizuar në synimin fillestar të autorit. Vepra hyn në dialog me kritikën, me lexuesit dhe me kohët që vijnë pas saj.

Një nga vlerat e rëndësishme të këtij organizimi është mundësia për ta parë letërsinë shqiptare si një hapësirë të përbërë nga zëra të ndryshëm, jo gjithmonë të njëjtë në pikëpamje, stil dhe përvojë, por të lidhur nga gjuha dhe nga nevoja për të kuptuar njeriun. Megjithatë, nderimi për autorët nuk duhet ta zëvendësojë gjykimin kritik. Kujtimi nuk duhet të bëhet idealizim, polemika nuk duhet të kthehet në verdikt pa prova dhe vlerësimi nuk duhet të mbetet vetëm në nivelin e admirimit. Për të ruajtur gjallërinë e letërsisë, duhet të lexojmë me dashuri, por edhe me vëmendje; me respekt për autorin, por edhe me përgjegjësi ndaj së vërtetës. Në këtë kuptim, libri i Bedri Islamit ngre një pyetje që shkon përtej kufijve të vet: çfarë mbetet nga një shkrimtar kur koha e tij ka kaluar? Mbeten librat, gjuha, personazhet, idetë, kujtimet dhe debatet. Mbetet edhe nevoja për t’i lexuar përsëri, sepse asnjë brez nuk e përjeton letërsinë në të njëjtën mënyrë. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i Fjalëkryqeve të letërsisë: në të kuptuarit se letërsia nuk është një enigmë që zgjidhet një herë e përgjithmonë. Ajo është një bisedë që vazhdon, një kujtesë që ripërtërihet dhe një kërkim i pandërprerë i njeriut për të kuptuar vetveten, kohën dhe botën.

Shkrimtari kalon, koha ndryshon, por vepra e vërtetë mbetet e hapur ndaj leximeve të reja. Kjo është arsyeja pse fjalëkryqet e letërsisë nuk mbyllen me faqen e fundit të një libri: ato vazhdojnë në mendjen e lexuesit, në kujtesën e kulturës dhe në dialogun e brezave.