“Majat e Ballkanit”, shtegu që po ua rikthen jetën fshatrave malore
Një reportazh i “Condé Nast Traveler” ndjek itinerarin që lidh Shqipërinë, Kosovën dhe Malin e Zi, duke zbuluar përtej peizazheve historitë e familjeve që po ndërtojnë jetesën përmes turizmit. Suksesi sjell edhe një sfidë: si të ruhen natyra dhe komunitetet nga mbingarkesa.
Kambanat e bagëtive në Dobërdol, mikpritja e bujtinave në Rugovë dhe darkat familjare pranë Thethit janë pjesë e një udhëtimi që shkon përtej ecjes në male.
Në një reportazh kushtuar itinerarit “Majat e Ballkanit”, revista “Condé Nast Traveler” sjell në vëmendje jo vetëm bukurinë e Bjeshkëve të Nemuna, por edhe ndryshimin që turizmi po sjell në komunitetet e Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi.
Shtegu rrethor, me gjatësi afërsisht 192 kilometra, lidh fshatra, kullota dhe qafa malore në tri vende. I konceptuar në fillim të viteve 2010 si një nismë bashkëpunimi ndërkufitar dhe zhvillimi turistik, ai synonte t’u jepte banorëve arsye për të qëndruar ose për t’u kthyer në vendlindje.
Sot bujtinat familjare janë bërë një nga shtyllat e kësaj ekonomie. Por fluksi në rritje po ngre pyetje mbi mënyrën se si duhen shpërndarë vizitorët dhe përfitimet.
Dobërdoli, mes jetës baritore dhe fluksit turistik
Reportazhi nis në Dobërdol, në veri të Shqipërisë, ku mëngjesi në një bujtinë malore shoqërohet nga zhurma e kambanave të lopëve dhe lëvizja e udhëtarëve që përgatiten për ditën tjetër të ecjes.
Në tryezë shërbehen vezë, djathë deleje, salsiçe dhe sallatë me domate e kastravec. Jashtë, çadrat e ngritura në lëndinë tregojnë se interesi për zonën ka tejkaluar kapacitetin e dhomave.
Sipas një studimi të cituar nga revista, të publikuar në “Journal of Outdoor Recreation and Tourism” në fund të vitit 2025, rreth 43 mijë udhëtarë e përshkojnë itinerarin çdo vit. Aktiviteti turistik vlerësohet se sjell më shumë se 25 milionë euro në vit në zonat malore.
Këto të ardhura kanë ndihmuar në shndërrimin e shtëpive dhe vendbanimeve sezonale të barinjve në struktura pritëse. Megjithatë, përfitimet dhe ngarkesa nuk shpërndahen njësoj përgjatë shtegut.
Ricardo Fahrig, nga kompania e udhëtimeve aventureske “Zbulo”, shpjegon se problemi nuk lidhet domosdoshmërisht me numrin e përgjithshëm të vizitorëve, por me përqendrimin e tyre në disa pika gjatë një sezoni të shkurtër.
Ndërsa Dobërdoli, Thethi dhe Valbona përballen me fluks të madh, segmente të tjera ruajnë ende qetësinë.
Kosova, pjesa që nuk duhet anashkaluar
Duke ndjekur variante alternative të itinerarit, reportazhi kalon drejt Gjeravicës dhe më tej në zonat malore të Kosovës.
Qafat e zbrazëta, liqenet dhe shtigjet larg grupeve të mëdha ofrojnë një përvojë tjetër: hapësirë, heshtje dhe mundësi për ta njohur rajonin përtej ndalesave më të njohura.
Në rrëfim, kufiri mes Shqipërisë dhe Kosovës shfaqet si një vijë pothuajse e padukshme në terren, por e ngarkuar me histori ndarjesh dhe konfliktesh.
Pikërisht kalimi përtej këtyre vijave i jep kuptim nismës ndërkufitare. Mali nuk shërben vetëm si destinacion, por edhe si hapësirë takimi mes komuniteteve.
Në bujtinën “Guest House Tofaj”, tri breza grash presin vizitorët me ushqim të përgatitur në shtëpi. Kjo mikpritje përshkruhet përmes besës dhe shprehjes “bukë, kripë e zemër”: ajo që ofrohet mund të jetë e thjeshtë, por marrëdhënia me mysafirin e bën përvojën të paharrueshme.
Një shtëpi në Rugovë që rifitoi kuptimin
Një nga historitë më domethënëse vjen nga Drelaj, ku Blendi Lajqi drejton bujtinën “Konaku i Malsorit”.
Ai tregon se familja e tij u largua gjatë luftës së viteve 1998–1999, pasi shtëpia iu dogj nga forcat jugosllave dhe serbe. Në atë kohë ishte vetëm gjashtë vjeç.
Pas luftës, familja jetoi në Pejë. Për rreth dy dekada, shtëpia dhe toka në fshat mbetën pa jetë të përditshme.
Krijimi i itinerarit u dha një arsye për t’u kthyer dhe për të investuar sërish.
Një nga ambientet ku sot qëndrojnë vizitorët, sipas Lajqit, kishte shërbyer gjatë luftës si spital i improvizuar për të plagosurit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Nëna dhe halla e tij ishin kujdesur aty për ta.
Për të, bujtina nuk është thjesht biznes. Ajo e ka kthyer shtëpinë në një vend ku njerëz nga vende të ndryshme hanë, bisedojnë dhe njihen me historinë e familjes.
Shumë udhëtarë mbërrijnë pa e njohur të kaluarën e rajonit. Kur e zbulojnë, përvoja e ecjes merr një kuptim tjetër.
Valbona dhe dy anët e zhvillimit
Në Valbonë, Skender Selimaj e ka ndjekur nga afër transformimin e turizmit malor.
Pasi u kthye nga Mbretëria e Bashkuar me të vëllanë, Alfredin, në fillim të viteve 2000, ai gjeti një luginë që mbështetej kryesisht te bujqësia.
Në vitin 2004 hapën restorantin “Rilindja”, pa e ditur nëse do të kishte mjaftueshëm vizitorë për ta mbajtur aktivitetin. Më vonë, Selimaj ndihmoi në hapjen dhe shënimin e shtigjeve drejt Thethit dhe Çeremit.
Sot, ecja Valbonë–Theth është ndër itineraret më të njohura në Shqipëri.
Turizmi u ka krijuar fermerëve treg për djathin, mishin, vezët dhe qumështin. Familjet kanë burime të reja të ardhurash, ndërsa kontakti me udhëtarët ka zgjeruar mundësitë e komunikimit për brezin e ri.
Por Selimaj dëshiron që zhvillimi të ruajë karakterin vendas. Shqetësimi i tij është që shtëpitë prej guri dhe bizneset familjare të mos humbasin përballë ndërtimeve të mëdha turistike dhe investimeve të jashtme.
Më shumë alternativa, pa shkëputur fshatrat
Për Fahrigun, qëllimi duhet të jetë ruajtja e “komuniteteve të gjalla”, jo krijimi i vendeve të përshtatura tërësisht për turistët.
Një mundësi është shpërndarja më e barabartë e udhëtarëve: përfshirja më e plotë e segmenteve në Kosovë dhe orientimi drejt shtigjeve më pak të frekuentuara.
Në Rugovë, Lajqi dhe pronarë të tjerë bujtinash e biznesesh turistike janë përfshirë në një nismë vullnetare për të krijuar alternativa natyrore ndaj segmenteve të asfaltuara.
Por ndryshimet kanë nevojë për kujdes. Nëse një rrugë e re i shmang plotësisht fshatrat, ajo mund t’u heqë banorëve përfitimet që shtegu synonte t’u sillte.
Prandaj, Lajqi mbështet zgjerimin e zgjedhjeve, duke ruajtur njëkohësisht lidhjen me vendbanimet.
Mikpritja mbetet pjesë e udhëtimit
Reportazhi përmbyllet në “Bujtina Kometa”, në Okol, pranë Thethit.
Rreth tryezës mblidhen udhëtarë që janë takuar në ditë dhe segmente të ndryshme të itinerarit. Pas ecjeve shpesh të vetmuara, darka i bashkon sërish përmes ushqimit dhe rrëfimeve.
Është kjo ndërthurje e peizazhit me jetën vendase që i jep “Majave të Ballkanit” vlerën e veçantë. Sfida është që suksesi turistik ta mbështesë këtë marrëdhënie, duke ruajtur natyrën dhe hapësirën e komuniteteve që e bëjnë të mundur. /GazetaExpress/
Burimi: ATSH, sipas reportazhit të “Condé Nast Traveler”.



