Shkruan: Ismet Kryeziu

Tri palë zgjedhje brenda një periudhe relativisht të shkurtër kanë dëshmuar se vota, në vetvete, nuk është zgjidhje për çdo krizë politike. Zgjedhjet mund të përcaktojnë fitues dhe humbës, por ato nuk mund të krijojnë vullnet politik aty ku ai mungon. Pa një përkushtim të sinqertë për funksionalitet institucional, kulturë kompromisi dhe respektim të rregullave demokratike, zgjedhjet rrezikojnë të shndërrohen në mekanizëm të përsëritjes së krizave, e jo të zgjidhjes së tyre.

Kërkesa e një subjekti politik për të fituar mbi 60 për qind të votave, siç ishte rasti i LV-së, mund të jetë një synim legjitim elektoral. Çdo parti synon të sigurojë sa më shumë mbështetje. Megjithatë, kur shumica absolute paraqitet si kusht për formim të institucioneve ose si justifikim me arsyetimin se opozita është jobashkëpunuese, kjo shndërrohet më tepër në një përpjekje për përqendrim të pushtetit.

Përvoja e shteteve të rajonit tregon  se përqendrimi i pushtetit në duart e një force të vetme politike, edhe kur buron nga zgjedhje formalisht demokratike, mund të çojë drejt sistemeve hibride,  ku zgjedhjet zhvillohen rregullisht, por kontrolli institucional, llogaridhënia dhe konkurrenca politike dobësohen gradualisht.

Përqendrimi i pushtetit është një fenomen që shfaqet në forma të ndryshme dhe që vazhdon të mbetet sfidë për shumicën e vendeve të Ballkanit, edhe pas më shumë se 30 vitesh tranzicion demokratik. Ai nuk manifestohet përmes ndalimit të zgjedhjeve apo eliminimit formal të pluralizmit politik, por përmes dobësimit gradual të kushteve që e bëjnë demokracinë funksionale. Kur  zgjedhjet dhe vota ndikohet nga klientelizmi, nepotizmi, punësimet partiake, ndihmat sociale apo varësia ekonomike e qytetarëve nga pushteti, liria reale e zgjedhjes vihet në pikëpyetje. Në këto rrethana, zgjedhjet vazhdojnë të mbahen, por ato nuk garantojnë domosdoshmërisht që qeveria të jetë shprehje e vullnetit të lirë të qytetarëve. Demokracitë nuk rrënohen gjithmonë nga mungesa e zgjedhjeve, por shpesh nga tendenca për ta përqendruar pushtetin në emër të efikasitetit, stabilitetit apo vullnetit të shumicës. Po aq problematike për funksionimin demokratik mund të jetë edhe një kulturë politike ku opozita e sheh bllokimin institucional si strategji të përhershme veprimi.

Prandaj, ekzistenca e procesit zgjedhor dhe e shumë partive politike nuk mjafton për të dëshmuar se një vend gëzon demokraci të konsoliduar. Një demokraci e tillë shpesh mbetet vetëm një pluralizëm formal.

Megjithatë, fakti që zgjedhjet e fundit në Kosovë nuk prodhuan një shumicë të mjaftueshme për formimin e lehtë të institucioneve nuk duhet të interpretohet domosdoshmërisht si dëshmi e një kulture politike thellësisht pluraliste apo si refuzim qytetar ndaj tendencave për përqendrim të pushtetit. Një rol të rëndësishëm luan edhe arkitektura kushtetuese dhe zgjedhore e vendit. Sistemi proporcional i përfaqësimit, i kombinuar me vendet e garantuara për komunitetet joshumicë, e bën shumë më të vështirë krijimin e shumicave të mëdha parlamentare që do t’i mundësonin një partie të vetme kontroll të plotë mbi institucionet.

Kjo nuk do të thotë se rreziku i pushtetit të përqendruar  është i pamundur në Kosovë. Megjithatë, sistemi aktual institucional e bën më të vështirë krijimin e një dominimi të pakontestueshëm politik, duke ruajtur një nivel të caktuar pluralizmi dhe ndarjeje të pushtetit. Prandaj, sfida kryesore e demokracisë kosovare nuk është thjesht organizimi i zgjedhjeve, por krijimi i institucioneve të forta, të pavarura dhe funksionale, të cilat garantojnë se pushteti buron nga qytetari dhe mbetet i kufizuar nga ligji. Vlerësimi i zgjedhjeve të lira dhe të ndershme nuk mund të reduktohet vetëm në procedurën teknike të votimit. Po aq të rëndësishme janë pavarësia e institucioneve, liria e mediave, konkurrenca reale politike dhe barazia e mundësive ndërmjet subjekteve politike.

Në fund, demokracia funksionale nuk varet nga fuqia e shumicës, por nga fuqia e institucioneve për të kufizuar pushtetin e çdo shumice.