Shkruan: Bedri Halimi

Zemërimi që ndizet pas tragjedisë

Kujtesa jonë kolektive rrezikon të funksionojë me impulse afatshkurtra: alarmi institucional dhe qytetar ndizet pas vrasjes së radhës, pasojnë reagimet, protestat dhe premtimet për llogaridhënie, ndërsa më pas vëmendja zbehet.
Vrasja e Arlinda Zekajt e riktheu dhimbshëm këtë shqetësim. Sipas raportimeve për dokumentin e dorëzuar në Prokurorinë Themelore të Pejës, ajo kishte kërkuar ndërhyrje urgjente dhe kishte paralajmëruar për rrezikun ndaj jetës vetëm tri ditë para se të vritej. Ky paralajmërim kërkon hetim të plotë të veprimeve dhe mosveprimeve institucionale.
Është e domosdoshme të ngrihet zëri për këtë rast. Por pikërisht ky reagim na vendos përballë një pyetjeje të rëndë: çfarë ka ndodhur me kërkesat për llogaridhënie në rastet e mëparshme? A përfundon përgjegjësia institucionale sapo një tragjedi tjetër zë vendin e së parës në krye të lajmeve?
Nëse zemërimi ynë zgjat vetëm sa cikli mediatik i ngjarjes, atëherë po pranojmë një drejtësi me afat skadence.

Dosjet e vjetra kërkojnë përgjigje të sotme

Përgjigjja ndaj harresës duhet të jetë një shqyrtim sistematik i trajtimit institucional të rasteve të grave të vrara, veçanërisht aty ku ka pasur denoncime, kërcënime, urdhra mbrojtjeje apo paralajmërime të mëparshme.
Ky shqyrtim duhet të përcaktojë çfarë dinte secili institucion, kur e kishte marrë informacionin, si e kishte vlerësuar rrezikun dhe çfarë masash kishte ndërmarrë. Duhen shqyrtuar edhe ankesat për neglizhencë dhe arsyet pse ato janë pranuar, refuzuar apo lënë pa përgjigje.
Nuk mund të nxjerrim mësime nga tragjeditë nëse nuk rindërtojmë zinxhirin e vendimeve që u ka paraprirë. Çdo dosje e lënë pa këtë shqyrtim mund të fshehë një gabim që vazhdon të përsëritet.

Heshtja institucionale dhe pandëshkueshmëria

Kur dyshimet për neglizhencë mbeten pa hetim të besueshëm, krijohet përshtypja se sistemi po i mbron zyrtarët e vet nga llogaridhënia. Pasoja është e dyfishtë: familjet mbeten pa përgjigje dhe zyrtarët e tjerë nuk marrin një mesazh të qartë për pasojat e shkeljes së detyrës.
Përgjegjësia duhet të përcaktohet individualisht dhe mbi prova. Duhet dalluar gabimi profesional nga shkelja disiplinore dhe nga veprimi apo mosveprimi që mund të përbëjë vepër penale. Kur shkeljet vërtetohen, masat duhet të jenë në përpjesëtim me rëndësinë dhe pasojat e tyre, përfshirë shkarkimin ose ndjekjen penale kur përmbushen kushtet ligjore.
Policia, prokuroria, gjykatat dhe shërbimet sociale kanë kompetenca të ndryshme. Kjo ndarje duhet të mundësojë bashkëpunimin, jo bartjen e pafundme të përgjegjësisë nga njëra derë te tjetra.

Kur lajmi i ri e mbulon tragjedinë e vjetër

Heshtja mediatike fillon kur një rast largohet nga vëmendja pa marrë përgjigje pyetjet që ngriti. Një tragjedi e re e mbulon të mëparshmen dhe emrat e grave rrezikojnë të mbeten vetëm në statistika.
Kjo harresë e dobëson trysninë publike për zbardhjen e përgjegjësive. Deklaratat e ditëve të para mbeten pa u ballafaquar me rezultatet: a u zhvilluan hetimet e premtuara? A pati masa disiplinore? A ndryshoi mënyra e vlerësimit të rrezikut?
Gazetaria që ndjek një rast edhe pasi ai ka dalë nga titujt kryesorë kryen një funksion të pazëvendësueshëm publik. Kujtesa kërkon vazhdimësi, respekt për dinjitetin e viktimave dhe këmbëngulje për përgjigje.

Dënimi i rëndë nuk e zëvendëson mbrojtjen në kohë

Dënimi i autorëve është pjesë thelbësore e drejtësisë. Në rastin e Marigona Osmanit është shqiptuar burgim i përjetshëm ndaj Dardan Krivaqës, ndërsa në rastin e Liridona Ademajt, Gjykata Themelore në Prishtinë ka shqiptuar burgim të përjetshëm ndaj Naim Murselit dhe Granit Plavës.
Megjithatë, dënimi pas krimit nuk e mbyll pyetjen për parandalimin. Ai jep përgjigje për veprën e kryer, ndërsa viktimës nuk mund t’ia kthejë jetën.
Prandaj, krahas pyetjes se sa u dënua autori, duhet të shtrojmë edhe një tjetër: a kishte shenja rreziku që mund dhe duhej të ishin trajtuar më herët?
Përgjigjja ndryshon nga rasti në rast. Pikërisht për këtë arsye kërkohet shqyrtim konkret, pa përgjithësime që i barazojnë të gjitha tragjeditë dhe pa siguri të pambështetura se çdo vrasje mund të ishte parandaluar. Por aty ku paralajmërimet kanë ekzistuar, ato nuk mund të mbeten jashtë hetimit.

Rreziku për jetën nuk trajtohet me formularë

Dhuna në familje kërkon vlerësim serioz dhe të vazhdueshëm të rrezikut. Regjistrimi i denoncimit është fillimi i përgjegjësisë institucionale; plotësimi i formularit nuk dëshmon se viktima është e sigurt.
Kur raportohen kanosje me armë, dhunë e përsëritur, përndjekje apo shkelje të masave mbrojtëse, duhet të shqyrtohen menjëherë masat që i përgjigjen rrezikut konkret. Këto mund të përfshijnë sigurimin e mbrojtjes së viktimës, sekuestrimin e armëve sipas ligjit, mbikëqyrjen e zbatimit të urdhrave mbrojtës dhe kërkesën për paraburgim kur ekzistojnë kushtet ligjore. Vendimin për paraburgim e merr gjykata.
Një urdhër mbrojtjeje ka vlerë kur zbatohet. Një vlerësim rreziku ka vlerë kur mbështetet në informacion të plotë dhe përditësohet sipas zhvillimeve. Arrestimi i një personi, ndërkaq, nuk e përjashton nevojën për të shqyrtuar kërcënimet që mund të vijnë nga persona të tjerë.
Mbrojtja duhet ta ndjekë rrezikun real, jo të kufizohet te veprimi i fundit procedural.

Llogaridhënia duhet të ketë emra, afate dhe rezultate

Shqyrtimi i dosjeve të mëparshme duhet të prodhojë përfundime të qarta: cilat detyrime janë përmbushur, ku ka pasur mangësi, kush ka qenë përgjegjës dhe çfarë është bërë për të mos i përsëritur ato.
Institucionet duhet të publikojnë gjetjet dhe masat e ndërmarra, duke respektuar privatësinë dhe kufizimet ligjore. Publiku ka të drejtë të dijë nëse premtimet për llogaridhënie janë kthyer në hetime, vendime dhe ndryshime konkrete të praktikës.
Pa këtë vazhdimësi, reformat rrezikojnë të mbeten kozmetike: ndryshojnë dokumentet, ndërsa mënyra e veprimit mbetet e njëjtë.

Drejtësi për të kaluarën, mbrojtje për të ardhmen

Çdo grua e vrarë meriton drejtësi që e ndëshkon autorin dhe që shqyrton seriozisht çdo dështim të mundshëm institucional. Aty ku provohet neglizhenca, përgjegjësia nuk duhet të mbetet e shpërndarë në një nocion pa emër të quajtur “sistem”.
Kujtesa për viktimat duhet të na detyrojë të kërkojmë përgjigje edhe kur kamerat janë larguar dhe deklaratat janë harruar. Vetëm kështu përvoja e një rasti mund të shndërrohet në mbrojtje për dikë tjetër.
Një grua që kërkon ndihmë duhet të marrë mbrojtje sa është gjallë. Institucionet nuk mund të mjaftohen duke i premtuar drejtësi pasi është vrarë.