Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Populizmi dhe kriza e qeverisjes demokratike në shekullin XXI

Një nga debatet më të rëndësishme të teorisë politike bashkëkohore dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare lidhet me ndikimin e populizmit në funksionimin e demokracive moderne. Përderisa populizmi shpesh paraqitet si zë i pakënaqësisë qytetare dhe si kundërpeshë ndaj elitave tradicionale politike, përvoja ndërkombëtare ka dëshmuar se, kur ai shndërrohet në model dominues qeverisjeje, mund të prodhojë pasoja serioze për institucionet demokratike, zhvillimin ekonomik dhe pozicionimin ndërkombëtar të shtetit.
Në literaturën moderne politike, populizmi përkufizohet si një qasje që pretendon të përfaqësojë ekskluzivisht “vullnetin e popullit”, duke krijuar një ndarje artificiale ndërmjet “popullit të pastër” dhe “elitave të korruptuara”. Megjithatë, demokracia liberale nuk mbështetet mbi këtë dualizëm të thjeshtuar, por mbi pluralizmin, sundimin e ligjit, kontrollin institucional dhe respektimin e mendimit ndryshe.
Në këtë kuptim, sfida kryesore nuk qëndron te ekzistenca e populizmit si fenomen politik, por te momenti kur propaganda fillon të zëvendësojë qeverisjen, emocionet zëvendësojnë argumentin racional dhe lideri fillon të paraqitet si më i rëndësishëm sesa vetë institucionet e shtetit.

Populizmi si sfidë për rendin demokratik

Historia moderne ofron mjaft shembuj që dëshmojnë se entuziazmi populist mund të sigurojë fitore elektorale, por rrallëherë ka prodhuar shtete të forta dhe institucione të qëndrueshme.
Kur qeverisja mbështetet kryesisht në propagandë politike, në komunikim emocional dhe në krijimin e krizave të vazhdueshme publike, fokusi largohet nga politikat zhvillimore dhe përqendrohet te menaxhimi i perceptimeve. Në vend të rezultateve konkrete, qytetarëve u ofrohen narrativa; në vend të reformave, spektakël politik; në vend të përgjegjësisë institucionale, kultivim i besnikërisë ndaj liderit.
Pikërisht për këtë arsye, shumë studiues amerikanë dhe evropianë të demokracisë paralajmërojnë se populizmi i pakontrolluar mund të shndërrohet në një formë të “erosionit gradual demokratik”, ku institucionet nuk rrëzohen menjëherë, por dobësohen ngadalë përmes delegjitimimit të tyre të vazhdueshëm.

Mësimet e përvojës ndërkombëtare

Përvoja e Venezuelës paraqet një nga rastet më të studiuara në literaturën bashkëkohore të qeverisjes. Retorika populiste premtoi drejtësi sociale, sovranitet ekonomik dhe përfaqësim të shtresave të margjinalizuara. Megjithatë, me kalimin e kohës, centralizimi i pushtetit, politizimi i institucioneve dhe varësia nga propaganda shtetërore kontribuuan në degradimin e ekonomisë, hiperinflacion, emigrim masiv dhe izolim ndërkombëtar. Në Argjentinë, ciklet e përsëritura të populizmit kanë prodhuar paqëndrueshmëri ekonomike, inflacion kronik dhe vështirësi në konsolidimin afatgjatë të institucioneve. Retorika shpesh ka qenë më e fortë sesa rezultatet.
Në Evropë, debatet rreth Hungarisë kanë ngritur shqetësime të vazhdueshme lidhur me përqendrimin e pushtetit, kufizimin e pavarësisë institucionale dhe tensionet me strukturat e Bashkimit Evropian. Institucionet evropiane vazhdimisht kanë theksuar se demokracia nuk matet vetëm me zgjedhje të lira, por edhe me cilësinë e institucioneve që garantojnë balancën e pushteteve.
Edhe në Ballkanin Perëndimor, populizmi shpesh është përdorur si mekanizëm mobilizues, duke ushqyer ndarje politike dhe emocione nacionaliste, ndërkohë që sfidat reale të qytetarëve – korrupsioni, papunësia, emigrimi dhe stagnimi ekonomik – kanë mbetur kryesisht të pazgjidhura.

Kosova ndërmjet shtetndërtimit dhe tundimit populist

Kosova përballet me një realitet specifik historik dhe gjeopolitik. Si shteti më i ri në Evropë, ajo ende ndodhet në proces të konsolidimit të plotë institucional, të forcimit të subjektivitetit ndërkombëtar dhe të avancimit drejt integrimit euroatlantik.
Në këtë kontekst, çdo tendencë që e zhvendos debatin publik nga ndërtimi i institucioneve drejt mobilizimit emocional paraqet rrezik për interesin afatgjatë shtetëror. Në shumë raste, debati politik në Kosovë është karakterizuar nga polarizim i thellë, etiketime reciproke, personalizim i skajshëm i jetës politike dhe dominim i propagandës mbi programet konkrete zhvillimore.
Në vend të garës për ide mbi zhvillimin ekonomik, reformimin e arsimit, modernizimin e administratës publike, digjitalizimin e shtetit apo forcimin e diplomacisë ndërkombëtare, energjia politike shpesh është konsumuar në konflikte të brendshme, retorikë polarizuese dhe përplasje permanente. Kjo qasje jo vetëm që e dobëson kulturën demokratike, por dëmton vetë procesin e shtetndërtimit.

Pasojat ekonomike dhe shoqërore të politikës së bazuar në propagandë

Asnjë shtet nuk mund të ndërtojë prosperitet ekonomik mbi bazën e retorikës politike.
Investimet e huaja kërkojnë siguri juridike. Bizneset kërkojnë stabilitet institucional. Tregjet kërkojnë parashikueshmëri politike. Aleatët ndërkombëtarë kërkojnë seriozitet strategjik.
Kur diskursi publik dominohet nga konfrontimi i vazhdueshëm politik, klima investuese dobësohet dhe humbet besimi i brendshëm e i jashtëm. Një nga treguesit më shqetësues në Kosovë mbetet emigrimi i vazhdueshëm i të rinjve. Fenomeni nuk lidhet vetëm me faktorët ekonomikë, por edhe me perceptimin për mungesën e perspektivës institucionale. Kur qytetarët humbin besimin se institucionet mund të prodhojnë zhvillim dhe drejtësi, ata fillojnë të kërkojnë të ardhmen jashtë vendit.
Kjo përbën një humbje të shumëfishtë kombëtare: humbje të kapitalit njerëzor, humbje të potencialit ekonomik dhe dobësim të kapaciteteve zhvillimore të shtetit.

Dimensioni diplomatik: pse populizmi dëmton kredibilitetin ndërkombëtar

Në diplomacinë moderne amerikane dhe perëndimore, fuqia e një shteti nuk matet vetëm me territorin apo resurset natyrore, por me cilësinë e institucioneve të tij, stabilitetin demokratik dhe besueshmërinë strategjike.
Aleatët e Kosovës – veçanërisht Shtetet e Bashkuara dhe partnerët kryesorë evropianë – historikisht kanë investuar në ndërtimin e institucioneve demokratike, në sundimin e ligjit dhe në integrimin euroatlantik të vendit.
Prandaj, çdo tendencë që favorizon konfliktin permanent mbi konsensusin institucional, propagandën mbi argumentin dhe emocionalizmin mbi racionalitetin strategjik, e dobëson pozitën ndërkombëtare të Kosovës.
Diplomacia moderne nuk shpërblen retorikën; ajo shpërblen stabilitetin, seriozitetin dhe aftësinë për të prodhuar rezultate.

Alternativa perëndimore: shteti i fortë, jo lideri i fortë

Përvoja e demokracive më të suksesshme në botë demonstron një parim themelor: prosperiteti nuk ndërtohet mbi liderë të fuqishëm, por mbi institucione të fuqishme. Modeli skandinav, Gjermania e pasluftës, Kanadaja dhe demokracitë e konsoliduara perëndimore kanë ndërtuar suksesin e tyre përmes sundimit të ligjit, meritokracisë, profesionalizmit administrativ, arsimit cilësor dhe kulturës së përgjegjësisë publike. Ato nuk kanë ndërtuar shtete mbi kultin e individit, por mbi forcën e institucioneve. Ky është gjithashtu modeli që i nevojitet Kosovës.

Konkluzion: Kosova ka nevojë për shtetndërtim, jo për mobilizim të përhershëm emocional

Përvoja historike ndërkombëtare dëshmon se populizmi mund të fitojë zgjedhje, por rrallëherë ndërton institucione të qëndrueshme. Ai mund të krijojë entuziazëm afatshkurtër, por jo zhvillim afatgjatë. Mund të prodhojë mobilizim politik, por jo domosdoshmërisht mirëqenie kombëtare. Për Kosovën, sfida kryesore e dekadës së ardhshme nuk është fitimi i debatit politik të radhës, por ndërtimi i një shteti funksional, konkurrues dhe të respektuar ndërkombëtarisht.
Kjo kërkon kalimin nga politika e emocioneve te politika e rezultateve; nga propaganda te qeverisja; nga polarizimi te konsensusi institucional; nga retorika e përditshme te vizioni afatgjatë shtetëror.
Vetëm një Kosovë e ndërtuar mbi dijen, profesionalizmin, sundimin e ligjit, aleancat strategjike dhe respektin ndaj qytetarit mund të sigurojë stabilitet të qëndrueshëm, zhvillim ekonomik dhe kredibilitet të plotë ndërkombëtar në familjen euroatlantike.