-Epërsia e rendit kushtetues ndaj pushtetit dhe kufijtë juridikë të legjitimitetit politik

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Në doktrinën moderne të së drejtës kushtetuese qëndron një parim themelor dhe i pakontestueshëm: pushteti nuk qëndron mbi Kushtetutën , por i nënshtrohet asaj si norma më e lartë juridike që e krijon, e legjitimon dhe e kufizon atë. Ky parim nuk është thjesht formulim teorik; është themeli funksional mbi të cilin ndërtohet çdo rend demokratik bashkëkohor. Ky kuptim buron nga parimi i supremacisë kushtetuese (Constitutional supremacy), sipas të cilit Kushtetuta është norma më e lartë juridike në hierarkinë e rendit juridik dhe çdo akt i pushtetit publik duhet të jetë në përputhje me të. Nëse pushteti del jashtë këtij kufiri, ai humb jo vetëm vlefshmërinë juridike, por edhe legjitimitetin demokratik.

Kushtetuta si kufi, jo si instrument i pushtetit

Kushtetuta nuk është mjet i shumicës politike, por kufi i saj. Ajo nuk ekziston për të realizuar vullnetin e përkohshëm politik, por për të garantuar stabilitetin juridik dhe mbrojtjen e qytetarit nga arbitrariteti shtetëror. Në këtë kuptim, çdo tentativë për ta vendosur vullnetin politik mbi normën kushtetuese përbën deformim të shtetit juridik (Rule of law). Kjo është pikërisht pika ku lindin fenomenet e bajraktarizmit dhe narcizmit politik.

Bajraktarizmi politik: kur institucioni zëvendësohet nga individi

Bajraktarizmi politik është një formë e personalizimit të pushtetit, ku vendimmarrja nuk buron më nga institucioni, por nga individi. Në këtë model, Kushtetuta perceptohet si fleksibile, ndërsa vullneti personal si vendimtar.
Por praktika kushtetuese ndërkombëtare e ka treguar qartë se ky model është i papajtueshëm me demokracinë.
Shembull ilustrativ – Franca. Në periudha të ndryshme të historisë politike të France, sidomos para konsolidimit të Republikës së Tretë, përqendrimi i pushtetit në figura të forta politike krijoi paqëndrueshmëri institucionale. Vetëm me stabilizimin e rendit kushtetues modern u afirmua parimi se institucionet janë mbi individët.
Shembull ilustrativ – Italia. Në Itali, periudha e Benito Mussolini tregoi qartë se kur pushteti personal dominon mbi institucionet, sistemi kushtetues shndërrohet në instrument të vullnetit individual, duke shkatërruar balancën institucionale. Në të dy rastet, rezultati ishte i njëjtë: dobësim i shtetit juridik dhe zhvendosje e legjitimitetit nga Kushtetuta te individi.

Narcizmi politik: deformimi i vetëdijes kushtetuese

Narcizmi politik është më i rrezikshëm se bajraktarizmi, sepse ai nuk manifestohet vetëm si përqendrim i pushtetit, por si identifikim i individit me shtetin. Në këtë model, lideri fillon të perceptojë veten si burim të vetëm të funksionimit institucional. Kjo krijon një iluzion kushtetues: se shteti ekziston për individin dhe jo individi për shtetin.
Por praktika kushtetuese e demokracive të konsoliduara e refuzon këtë logjikë. Shembull ilustrativ – Shtetet e Bashkuara. Në United States, rasti Watergate scandal është shembull klasik i epërsisë së Kushtetutës mbi pushtetin personal. Dorëheqja e Richard Nixon dëshmoi se as presidenti nuk është mbi rendin kushtetues. Shembull ilustrativ – Gjermania. Në Germany, përvoja e regjimit të Adolf Hitler tregoi rrezikun ekstrem të identifikimit të shtetit me individin. Pas Luftës së Dytë Botërore, rendi kushtetues u rindërtua mbi parimin e mbrojtjes absolute të Kushtetutës nga pushteti politik, përmes Federal Constitutional Court of Germany.

Jurisprudenca kushtetuese si kufi ndaj arbitraritetit

Në sistemet moderne, gjykatat kushtetuese janë mekanizmi kryesor i mbrojtjes së epërsisë së Kushtetutës. Në Marbury v. Madison u vendos parimi themelor se çdo akt që bie ndesh me Kushtetutën është juridikisht i pavlefshëm. Ky vendim krijoi doktrinën e kontrollit kushtetues si garanci kundër abuzimit të pushtetit. Kjo logjikë është e përbashkët në të gjitha demokracitë kushtetuese moderne.

Kosova dhe sfida e institucionalizimit kushtetues

Në Kosovë, sfida kryesore mbetet konsolidimi i kulturës kushtetuese, jo vetëm i strukturës institucionale. Në fazat e shtetndërtimit, rreziku më i madh nuk është mungesa e institucioneve, por dobësia e respektimit të tyre. Constitutional Court of Kosovo luan rol qendror në ruajtjen e ekuilibrit kushtetues dhe në parandalimin e interpretimit politik të normës juridike. Kur procedurat kushtetuese zëvendësohen me vullnet politik, kur afatet dhe kompetencat relativizohen, dhe kur vendimmarrja institucionalizohet mbi bazë personale, atëherë kemi deformim të rendit kushtetues.

Tri shtyllat që e përjashtojnë bajraktarizmin dhe narcizmin politik

Parimi i legalitetit (Legality). Çdo veprim i pushtetit duhet të ketë bazë të qartë kushtetuese. Parimi i institucionalizmit (Institutionalism). Institucionet janë të përhershme, individët janë të përkohshëm.
Parimi i kufizimit të pushtetit. Pushteti ekziston vetëm brenda kufijve të vendosur nga Kushtetuta. Kushtetuta është kufiri juridik i çdo pushteti dhe garancia e vetme e rendit demokratik. Ajo ekziston për të parandaluar që vullneti personal të shndërrohet në normë dhe që institucioni të zëvendësohet nga individi. Bajraktarizmi politik dhe narcizmi institucional janë forma të devijimit nga rendi kushtetues, sepse të dyja synojnë të personalizojnë pushtetin publik.
Por rendi kushtetues është i qartë: Institucioni nuk i përket individit. Shteti nuk identifikohet me liderin. Kushtetuta nuk i nënshtrohet pushtetit – pushteti i nënshtrohet Kushtetutës.