“Lulja e humnerës” është një roman i shkrimtarit dhe dramaturgut shqiptar Arben Iliazi, i botuar së fundmi nga Botimet URA, Prishtinë, (redaktore Lumnie Thaçi Halili), si edhe në gjuhën angleze  në platfomën Amazon, si “Flower of the Abyss” (përkthyes dhe redaktor Kujtim Hajdari). Ky libër përdor një rrëfim të pasur me simbole për të trajtuar tema të rënda shoqërore dhe universale. Romani është konceptuar si një vepër për shkatërrimin e urrejtjes etnike, raciste e fetare  dhe nevojën për t’u kthyer te arsyeja njerëzore dhe qytetërimi.

Arben, linja e rrëfimit në këtë roman është një ngjarje reale, apo fiksion?

Është një rrëfim i ndërtuar mbi një lëndë fiksionale, që i referohet të gjithë elementeve të shpikura nga imagjinata, duke përfshirë personazhet, ngjarjet, vendin dhe kohën ku zhvillohet ngjarja. Ngjarjet zhillohen në hapësirën e një manastiri të vjetër, një botë e përfshirë nga humnera e urrejtjes, ekstremizmit fetar-ideologjik dhe racizmi.

Edhe pse është e shpikur, materia fiksionale është frymëzuar nga realiteti, dhe është ritrajtuar për të përcjellë një mesazh universal, ose një përjetim emocional, duke u përpjekur të krijoj një të vërtetë artistike.

Kush është në qendër të lëndës fiksionale?

-Në qendër të lëndës fiksionale është një vajzë e re, jetime dhe e pambrojtur, Jana, vetëvrasja e së cilës merr një kuptim të thellë simbolik. Ajo sakrifikon veten jo për një dogmë të caktuar, por për të mbrojtur “një fe tjetër”, që është liria dhe e drejta e zgjedhjes. Përballë saj qëndron “Prifti”, i cili përfaqëson përdhosjen e autoritetit shpirtëror, krimin fetar dhe abuzimin e rëndë njerëzor në emër të Zotit. Një prift që atakon transhedencën absolute të  Zotit.

-Mbi ç’raport ndërtohet konflikti?

-Raporti midis priftit (Atë Vuko) dhe heroinës (Jana) është shtylla qendrore ku ndërtohet i gjithë konflikti dramatik, moral dhe filozofik i veprës. Ky raport nuk është thjesht një marrëdhënie midis dy personazheve, por një përplasje brutale midis dy botëve të kundërta: shtypjes absolute dogmatike dhe pastërtisë së lirisë njerëzore. Prifti pozicionohet përpara viktimës në rolin e “përfaqësuesit të Zotit”, duke krijuar një asimetri të frikshme pushteti.

Ai e përdor këtë autoritet për t’i mbjellë asaj idenë se bindja e plotë është një “detyrë shpirtërore” dhe rrugë drejt shpëtimit.

Duke shfrytëzuar ritet e shenjta dhe emrin e Zotit për përfitime të ulëta, ai kryen haptazi një sakrilegj. Prifti shfrytëzon cenueshmërinë e Janës (e cila është një vajzë e re, jetime dhe e pambrojtur) për të ushtruar mbi të një kontroll total shpirtëror dhe fizik. Ai e kthen ritualin fetar në një skemë të pastër përdhunimi moral. Ky akt përdhosjeje e kthen raportin e tyre në një “krim surreal”.

Kësisoj ai e kthen besimin fetar nga një institucion shpëtimi, në një mjet dhune dhe mashtrimi. Kjo figurë ndihmon në ndërtimin e një atmosfere të rëndë psikologjike, sociale dhe kriminale. Ai përfaqëson hipokrizinë e skajshme të atyre institucioneve apo individëve që, nën petkun e moralit, shkatërrojnë lirinë dhe integritetin e individit.

-Si e përjeton Jana këtë  sjellje?

–Për Janën, në fillim, ky raport nuk është thjesht frikë nga një njeri, por frikë nga ndëshkimi hyjnor që prifti pretendon se kontrollon. Jana përfaqëson një figurë të pastër ekzistenciale, me një inteligjencë dhe shpirt të pastër lirie, që e konsideron lumturinë si qëllimin më të lartë të jetës. Ajo nuk e njeh doktrinën e urrejtjes racore etnike, që  predikon prifti.

Raporti kulmon në pikën ku Jana kupton se e vetmja mënyrë për të shpëtuar nga ky manipulim dhe për të ruajtur dinjitetin e saj është vetëvijëzimi i një kufiri radikal. Përballë “fesë” së priftit (që është urrejtja, nënshtrimi dhe hipokrizia), Jana zgjedh një “fe tjetër”—lirinë dhe të drejtën e zgjedhjes. Vetëvrasja e saj bëhet akti final që këput prangat e këtij raporti abuziv. Ajo refuzon të jetë pjesë e lojës së tij groteske, duke e shndërruar veten nga një viktimë pasive në një heroinë që sakrifikon trupin për të shpëtuar shpirtin dhe kuptimin e lirisë.

Përmes kësaj narrative të tensionuar, me sa duket ju dëshmoni se kur dinjiteti njerëzor kërcënohet nga humnera e fanatizmit, vetëflijimi kthehet në mjetin më të lartë të afirmimit të lirisë. Pra kemi të  bëjmë me një vepër egalitariste?

Egalitarizmi është një filozofi shoqërore dhe politike që mbron parimin e barazisë për të gjithë njerëzit. Në thelb, ai synon që të gjithë individët të kenë të njëjtat të drejta, vlera, status shoqëror dhe mundësi, pavarësisht nga gjinia, raca, feja apo prejardhja ekonomike. Ndërsa ky rrëfim shkon më tej:

Për individin e shtypur nga mekanizmat e egër të një mjedisi opresiv, liria shpesh pushon së qeni një hapësirë ku thjesht jetohet, duke u shndërruar në një zgjedhje supreme e plot ankth se si mund të vdiset me dinjitet.

Te “Lulja e Humnerës” kjo marrëdhënie tensionuese mes individit dhe botës merr trajtat e një drame të fuqishme ekzistenciale. Përmes një narrative të zhytur në tmerret e fanatizmit, racizmit dhe manipulimit ideologjik, vepra ndërton një sfond ku liria universale e qenies njerëzore vihet nën rrezikun e asgjësimit total. Në këtë kontekst, paradigma e lirisë dhe vetëflijimit shpërfaqet përmes një akti suprem ekzistencial, ku heroina zgjedh sakrificën fizike jo si një dorëzim pasiv ndaj së keqes, por si të vetmen rrugë të mundshme për të mbrojtur autonominë e saj shpirtërore dhe për të triumfuar moralisht mbi humnerën e urrejtjes rrethuese.

Me pak fjalë, ju ndërtoni një mikrokozmos të dominuar nga një triadë e rrezikshme: fanatizmi i verbër, racizmi etnik dhe manipulimi ekstrem ideologjik e fetar. Cilat janë lentet përmes së cilave interpretoni këtë realitet?

E para është paradigma e qytetërimit, e cila përfaqëson kornizën kryesore të mendimit, modelin kulturor, intelektual e shpirtëror, që përcakton se si një shoqëri e madhe ose një epokë e tërë organizohet, të kuptojë botën që e rrethon dhe të zhvillohet.

Koncepti i qytetërimit është paradigmë kryesore për të shpjeguar konfliktet globale pas Luftës së Ftohtë. Linjat e ndarjes në botën moderne nuk janë më thjesht ideologjike (si komunizmi vs. kapitalizmi), por kulturore dhe fetare (qytetërimi Perëndimor, Islamik, Ortodoks, etj. Qytetërimet nuk janë statike. Kur modeli aktual i mendimit nuk u përgjigjet dot më sfidave të kohës ose krizave (anomalive), ndodh ajo që quhet “ndryshim i paradigmës”.

E dyta është paradigma  e lirisë, e cila trajtohet si një koncept universal ekzistencial, si “feja” supreme e individit dhe si i vetmi mjet për të kapërcyer tmerret e ideologjive racore, etnike apo politike. Jam përpjekur ta zhvendos nocionin e lirisë nga rrafshi thjesht politik apo shoqëror në një dimension thellësisht metafizik, shpirtëror dhe psikologjik. Paradigma e lirisë përfaqëson tërësinë e kuptimeve, vlerave dhe kushteve të domosdoshme që i duhen njeriut dhe shoqërisë për të ekzistuar, për t’u vetëvendosur dhe për të jetuar në mënyrë të dinjitetshme e cilësore.

Liria, si vlerë supreme humane, është themeli mbi të cilin ndërtohet rendi demokratik dhe mbrohet dinjiteti njerëzor, duke përfshirë lirinë personale, fjalën e lirë dhe pavarësinë individuale.

Në diskursin modern dhe filozofik, liria shihet shpesh si kapaciteti për të zgjedhur pa imponime ideologjike, por në balancë me përgjegjësinë dhe etikën shoqërore.

Romani dëshmon se si një shoqëri e ideologjizuar skajshmërisht e kthen lirinë individuale në një luks të pamundur, duke e vendosur personazhin përballë një presioni të vazhdueshëm që synon t’i tjetërsojë shpirtin dhe t’i thyejë vullnetin. Përballë këtij tjetërsimi të dhunshëm dhe mbylljes së çdo hapësire jetësore, akti i vetëflijimit të heroinës shndërrohet në një zgjedhje të vetëdijshme ekzistencialiste dhe jo në një ikje të thjeshtë nga dëshpërimi. Kur shoqëria fanatike i mohon të drejtën për të jetuar sipas bindjeve të saj, heroina e kupton se e vetmja hapësirë ku mund të ushtrojë sovranitetin mbi veten është kontrolli mbi fundin e saj fizik. Ky akt ekstrem merr trajtat e një “feje” më vete—asaj të lirisë absolute dhe universale të individit. Duke refuzuar të dorëzohet përpara dogmave dhe duke pranuar me vetëdije sakrificën, ajo dëshmon parimin e madh ekzistencialist se njeriu është produkt i zgjedhjeve të veta dhe mban përgjegjësi absolute për dinjitetin e tij.

Përmes këtij kalimi dramatik, romani sugjeron se trupi mund të mposhtet nga dhuna e rrethanave, por vullneti i lirë mbetet i paprekshëm; vdekja e saj nuk është humbje, por një deklaratë e fuqishme autonomie ku asgjësimi fizik kthehet në mjetin e vetëm për të mbrojtur paprekshmërinë e shpirtit.

-Në romanin tuaj paradigma e lirisë dhe vetëflijimit trajtohet përmes një qasjeje të thellë ekzistencialiste, morale dhe filozofike. A është liria një qëllim politik?

-Në këtë vepër, liria nuk është thjesht një qëllim politik, por dimension dhe kusht ekzistencial i qenies njerëzore.

Paradigma e vetëflijimit për hir të lirisë përbën një nga shtyllat më të fuqishme mitologjike, historike dhe letrare të ndërgjegjes shqiptare, duke e kthyer vdekjen e vetëdijshme në një akt sublim ringjalljeje dhe pavdekësie. Vetëflijimi shihet si çmimi suprem ose rruga e vetme për të arritur dhe garantuar lirinë. Heroina gjendet e rrethuar nga një botë e errët, e dhunshme dhe e dominuar nga fanatizmi, racizmi, manipulimi fetar dhe ekstremet ideologjike.

Në këto rrethana vetëvrasja apo vetëflijimi i heroinës nuk buron nga dorëzimi pasiv, por merr kuptim si një akt i vetëdijshëm lirie. Ajo sakrifikon jetën e saj për të mbrojtur një “fe” tjetër, që për të është liria universale e individit.

Feja nuk është vetë liria, por liria përfshin të drejtën absolute të zgjedhjes (përfshirë atë fetare e shpirtërore). Kur kjo e drejtë i mohohet nga shoqëria, flijimi mbetet e vetmja hapësirë ku individi ruan autonominë e tij.

Përmes tragjedisë dhe aktit të flijimit, romani zhvendoset nga rrafshi material në atë shpirtëror.

Edhe pse fizikisht heroina mposhtet nga dhuna e ambientit, shpirtërisht ajo triumfon. Vetëflijimi i saj kthehet në një proces të ringjalljes së vetëdijes për lexuesit dhe mjedisin shoqëror, duke lënë mesazhin se ekzistenca e vërtetë i takon vetëm botës së lirisë.

Si ndikon ky flijim në rrafshin metafizik të romanit? A shërben ai si një instrument për të destruktuar (shkatërruar) urrejtjen etnike dhe fetare që ka kapluar masën?

Në rrafshin metafizik dhe simbolik të romanit, kjo paradigmë e lirisë merr formë të plotë përmes metaforës së “lulëzimit” në fund të humnerës, një element që shënon kalimin nga tragjedia fizike te triumfi shpirtëror. “Lulja” mbin në humnerë sepse akti i saj zgjon vetëdijen e fjetur të shoqërisë. Ky tranzicion nga vdekja fizike te pavdekësia morale dëshmon se paradigma e lirisë te kjo vepër përfundon gjithmonë me triumf.

Edhe titulli i veprës mendoj se mbart në vete një kontrast të fuqishëm: “lulja” përfaqëson gjithçka që është e pastër, e bukur, humane dhe e lirë te njeriu, ndërsa “humnera” simbolizon degradimin moral, urrejtjen etnike dhe errësirën e fanatizmit shoqëror. Të lulëzosh në një mjedis të tillë nuk do të thotë thjesht të mbijetosh, por të refuzosh të infektohesh nga e keqja rrethuese. Akti i vetëflijimit të heroinës funksionon si instrumenti që sjell katarsisin; vdekja e saj fizike shpërthen si një dritë që destrukton (shkatërron) dhe zhvesh absurditetin e urrejtjes që ka kapluar masën. Përmes këtij flijimi, “lulja” nuk vdes, por mbillet në vetëdijen e lexuesit dhe të mjedisit shoqëror si një dëshmi e pavdekshme. Ky proces i ringjalljes së vetëdijes tregon se, edhe pse humnera mund ta gëlltisë trupin e individit, ajo është e pafuqishme përballë vlerave të lirisë shpirtërore, të cilat arrijnë të lulëzojnë madje edhe në pikën më të errët të ekzistencës.

A ekzistojnë paradigma të tjera?

Po, e treta është paradigma e obskurantizmit fetar dhe e urrejtjes racore dhe etnike, e cila i referohet një sistemi mendimi ose qëndrimi kulturor, ku feja dhe dogma përdoren qëllimisht për të penguar harmoninë njerëzore, duke preferuar mbajtjen e shoqërisë në “errësirë”.

Kjo paradigmë bazohet në besimin e rremë se disa raca ose etni janë natyrshëm superiore ndaj të tjerave dhe i referohet një strukture të qëndrueshme mendore, shoqërore dhe ideologjike, ku individët ose grupet njerëzore kategorizohen, vlerësohen dhe trajtohen në mënyrë diskriminuese ose armiqësore, thjesht në bazë të prejardhjes së tyre etnike apo racore.

Urrejtja racore dhe etnike në Ballkan mbetet një nga sfidat më akute për stabilitetin e rajonit, e rrënjosur thellë në narrativa të papërfunduara të konflikteve të viteve ’90, ndarjet etno-nacionaliste dhe manipulimet e vazhdueshme politike. Raportet monitoruese të organizatave si Reporting Diversity Network (RDN) konfirmojnë se etnia vazhdon të jetë kategoria më e shënjestruar e gjuhës së urrejtjes në rajon.

Paradigma e urrejtjes racore dhe etnike në Ballkan është një strukturë komplekse e ndërtuar mbi grupime identitare, manipulime historike dhe mite nacionaliste, e cila shpesh ka shërbyer si mjet për të justifikuar konfliktet dhe spastrimet etnike. Ndryshe nga racizmi klasik perëndimor (i bazuar kryesisht në ngjyrën e lëkurës), në Ballkan “raca” shpesh barazohet me etninë dhe fenë, ku dallimet e vogla kulturore apo gjuhësore zmadhohen për të krijuar konceptin e “Tjetrit”.

Paradigma e superioritetit të racës është një koncept ideologjik, pseudoshkencor dhe shoqëror i bazuar në besimin e rremë se disa raca njerëzore zotërojnë veti biologjike, intelektuale ose morale që i bëjnë ato superiore ndaj të tjerave. Kjo paradigmë ka shërbyer historikisht si justifikim për kolonializmin, skllavërinë, segregacionin dhe gjenocidet.

Mund të na thoni diçka për stilin dhe mjetet artistike që keni përdorur?

Duke u përpjekur të ndërtoj një botë fiksionale, kam përdorur fort satirën, groteskun, ironinë dhe simbolizmin e thellë, duke krijuar një realitet ku kufijtë e kombeve dhe ideologjive vihen në pikëpyetje përballë emancipimit të individit.

Në atmosferën fiksionale dhe groteske të romanit “Lulja e humnerës” figura e “Priftit” përfaqëson përdhosjen e autoritetit shpirtëror, krimin fetar dhe abuzimin e rëndë njerëzor në emër të Zotit.

Satira dhe grotesku nuk janë thjesht zbukurime artistike, por mjeti më i dhimbshëm dhe radikal për të thënë të vërtetën në një realitet absurd, për t’ia zhveshur maskën moralizuese. Grotesku lind pikërisht nga bashkëjetesa tronditëse midis ekstremeve: e shenjta dhe profania, rituali mistik dhe dhuna vulgare. Kur Prifti përdor citatet biblike, dogmën dhe hapësirën e manastirit për të justifikuar dhe realizuar abuzimin seksual ndaj Janës, krijohet një skenë e shpërfytyruar (groteske).

Kjo përzierje e lutjes me krimin shkakton një ndjenjë tmerri dhe absurdi te lexuesi, duke e kthyer “autoritetin hyjnor” në një karikaturë të frikshme e kriminale.

Përmes këtij stili, jam përpjekur të ironizoj faktin se si njerëzit, të verbuar nga dogmat ose ideologjitë sekulare e klerikale, pranojnë të jetojnë nën një manipulim të plotë, duke humbur arsyen qytetëruese.

Vetë nëntitulli i romanit (“Rrëfim mbi një krim surreal”) tregon se krimi nuk trajtohet si një ngjarje e thjeshtë policore, por si një dukuri surrealiste. Efekti grotesk arrin kulmin sepse asgjë nuk funksionon sipas logjikës normale njerëzore:

Ky gërshetim i satirës dhe groteskut shkund ndërgjegjen e lexuesit, duke e kthyer romanin në një “autopsi morale” të pasojave që sjell urrejtja, hipokrizia dhe humbja e kufijve të lirisë individuale.