Shkruan: Nazmi Jusufi

Për më shumë se dy shekuj, fuqia ekonomike e shteteve dhe korporatave u mat me kapacitetin e tyre industrial. Fabrikat, makineritë, burimet natyrore dhe fuqia punëtore përbënin themelet e pasurisë globale.

Sot, ekonomia botërore po përjeton një transformim të krahasueshëm me Revolucionin Industrial. Qendra e krijimit të vlerës po zhvendoset gradualisht nga asetet fizike drejt aseteve jomateriale, si njohuria, të dhënat, inteligjenca artificiale dhe pronësia intelektuale. Kompanitë më të vlefshme në botë nuk janë më gjigantë industrialë që prodhojnë automjete, çelik apo naftë, por platforma teknologjike që zotërojnë algoritme, rrjete informacioni dhe ekosisteme globale të të dhënave.

Në ekonominë industriale, prodhimi i vlerës varej nga kontrolli i mjeteve të prodhimit. Sa më shumë fabrika, makineri dhe lëndë të para që zotëronte një kompani ose një shtet, aq më e madhe ishte fuqia e saj ekonomike. Në ekonominë kognitive, avantazhi konkurrues nuk buron më vetëm nga kapitali fizik, por nga aftësia për të mbledhur, analizuar dhe transformuar informacionin në njohuri të aplikueshme. Kjo është arsyeja pse sot një kompani e teknologjisë së informacionit (IT) mund të ketë një vlerë tregu më të lartë sesa dhjetëra korporata industriale së bashku.

Në këtë realitet të ri, të dhënat janë shndërruar në burimin strategjik më të rëndësishëm të ekonomisë globale. Çdo aktivitet digjital prodhon informacion që mund të përdoret për të kuptuar sjelljen e konsumatorëve, për të përmirësuar produktet, për të optimizuar proceset dhe për të zhvilluar modele të inteligjencës artificiale. Ndryshe nga burimet tradicionale, të dhënat nuk konsumohen kur përdoren; përkundrazi, ato fitojnë vlerë sa më shumë analizohen dhe kombinohen me burime të tjera informacioni. Për këtë arsye, shumë ekonomistë i konsiderojnë të dhënat si “nafta e re” e shekullit XXI.

Rritja e inteligjencës artificiale po e përshpejton këtë transformim. Për herë të parë në histori, njohuria mund të automatizohet dhe të replikohet në shkallë globale. Algoritmet janë në gjendje të analizojnë sasi të mëdha informacioni, të marrin vendime financiare, të parashikojnë tendenca ekonomike dhe madje të krijojnë përmbajtje apo inovacione teknologjike.

Kjo do të thotë se produktiviteti i së ardhmes nuk do të varet vetëm nga numri i punëtorëve apo investimet në infrastrukturë, por nga kapaciteti i ekonomive për të zhvilluar dhe integruar inteligjencën artificiale në proceset e tyre prodhuese.

Megjithatë, pasuria e re digjitale nuk është plotësisht e shkëputur nga bota fizike. Në themel të revolucionit kognitiv qëndrojnë mikroçipat, qendrat e të dhënave dhe infrastruktura teknologjike. Pikërisht për këtë arsye, konkurrenca gjeopolitike globale po përqendrohet gjithnjë e më shumë te teknologjitë e avancuara dhe zinxhirët e furnizimit të gjysmëpërçuesve. Nëse nafta përcaktoi fuqinë ekonomike dhe ushtarake të shekullit XX, mikroçipat dhe kapacitetet llogaritëse mund të përcaktojnë fituesit e shekullit XXI.

Ky tranzicion po transformon edhe tregun e punës. Profesionet që bazohen në procese rutinore dhe detyra të përsëritshme po përballen me automatizim në rritje, ndërsa kërkesa për ekspertizë në analizën e të dhënave, inteligjencën artificiale, sigurinë kibernetike dhe inovacionin po rritet me ritme të shpejta. Në këtë mënyrë, dallimi kryesor ekonomik i së ardhmes mund të mos jetë më ndërmjet kapitalit dhe punës, por ndërmjet atyre që zotërojnë njohuri të avancuara dhe atyre që mbeten jashtë ekonomisë së dijes.

Një tjetër pasojë e rëndësishme është përqendrimi i pasurisë. Ndërsa ekonomia industriale shpërndante aktivitetin prodhues në një numër të madh rajonesh dhe sektorësh, ekonomia kognitive favorizon efektet e rrjetit, ku fituesi priret të dominojë tregun. Sa më shumë përdorues dhe të dhëna të ketë një platformë, aq më e madhe bëhet vlera e saj. Kjo krijon një tendencë drejt përqendrimit të kapitalit në duart e një numri të kufizuar kompanish dhe vendesh, duke ngritur pyetje serioze mbi konkurrencën, rregullimin e tregjeve dhe pabarazinë ekonomike.

Në thelb, bota po hyn në një fazë të re të kapitalizmit, ku pasuria nuk përcaktohet më kryesisht nga zotërimi i fabrikave, por nga kontrolli i informacionit, algoritmeve dhe inteligjencës. Fabrikat do të vazhdojnë të ekzistojnë, por ato gjithnjë e më shumë do të drejtohen nga sisteme inteligjente dhe do të krijojnë vlerë përmes njohurisë që përmbajnë, jo vetëm përmes produkteve që prodhojnë. Prandaj, pyetja më e rëndësishme ekonomike e dekadave të ardhshme nuk do të jetë “kush zotëron mjetet e prodhimit?”, por “kush zotëron të dhënat, algoritmet dhe inteligjencën?”. Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të përcaktojë jo vetëm fituesit ekonomikë të së ardhmes, por edhe strukturën e re të pushtetit në ekonominë globale.