PROLOGU

Ishim në vigjilje të përvjetorit të 20-të të Masakrës së Poklekut të Vjetër, kur papritmas në zyrë hyri Syzifi. Ishte zverdhur në fytyrë dhe duart i dridheshin. Askush nuk e priste ardhjen e tij, ngaqë të gjithë e dinim se, që nga përfundimi i luftës, nuk dilte asnjëherë nga fshati në javën e tretë të muajit prill. Habia u bë edhe më e madhe kur, me një zë që shprehte shqetësim të madh, më pyeti nëse kisha mundësi ta dërgoja me veturën time në Poklek. Nuk pati nevojë të më thoshte arsyet e kësaj kërkese të ngutshme për të shkuar në shtëpi, pasi kuptohej se diçka e madhe kishte ndodhur. E dija që në natyrën e këtij burri 52 vjeç ishte mishëruar kujdesi që të mos bezdiste askënd.

Jo vetëm gjatë bashkëbisedimeve tona, por edhe tani kur fillova të shkruaj rrëfimin për Fadil Muqollin e quajta Syzif, jo për shkak të ngjyrës së syve që kishte, por për arsye se disa pjesëmarrës në konferencën e organizuar në Tiranë me rastin e përvjetorit të 16-të të ndërhyrjes ushtarake të NATO-s për t’i dhënë fund barbarisë serbe në Kosovë, e cilësuan si punë Sizifi angazhimin e tij për njohjen ndërkombëtare të krimit të gjenocidit që Serbia ka kryer ndaj shqiptarëve gjatë luftës së viteve 1998-1999.

Mbylla dokumentin që isha duke punuar dhe pasi fika kompjuterin, zbritëm në parking, prapa ndërtesës ku kishim zyrat e shoqatës. Nga ndrojtja se gatishmëria ime për ta shoqëruar me makinë mund të keqkuptohej, si pretekst për të hapur bisedën rreth shqetësimit që pasqyrohej në fytyrën e tij, e hoqa nga mendja mundësinë që të hyja në këtë temë.  Mirëpo nuk mund të shtiresha sikur nuk më interesonin arsyet e kësaj nisjeje të pazakontë.

Të gjithë kolegët e dinim se Syzifi kishte një ves: përpara se të ulej në karrige, hiqte setrën, siç hiqet nga supet një thes i rëndë, dhe e paloste në parakrahun e majtë. Pastaj e afronte ngadalë në kraharor, me kujdes të madh që të mos i përthyente palët, e mbante disa sekonda të ngjitur në anën e zemrës, përpara se ta vendoste në shpinën e karriges dhe, në fund, u merrte erë duarve. Të njëjtën gjë bëri edhe kur u fut në veturë.

Ishte hera e dytë që udhëtonim me veturën time, prandaj e dinte se pija duhan në makinë. Sapo përfundoi ritualin e tij, nxori paketën e cigareve dhe ndezëm nga një.

− Uroj të mos jetë për ndonjë rast të rëndë kjo nisje! – thashë ndërkohë që po vija rripin e sigurimit.

− Kam një parandjenjë të keqe, o shoq! – tha mendueshëm. – Ndërkohë që po bëja porosinë e luleve dhe të kurorave për ceremoninë e ditës së mërkurë, më njoftuan se të kontraktuarit e Agjencisë për Menaxhimin e Monumenteve dhe Komplekseve Memoriale kanë filluar punimet në shtëpinë kremator. Edhe pse muajin e kaluar ramë në ujdi të mos fillonin punën përpara se t’i sqaroja punëtorët çfarë nuk duhet të preknin, prapëseprapë kanë vepruar me kokë të vet. Janë futur në bodrum, o shoq! – nxori fjalët të mbështjella me tym duhani dhe psherëtimë.

M’u rrëqeth trupi kur dëgjova fjalën shtëpi-kremator, që sintetizonte në mënyrë të përkryer vendin e krimit që kishte ndodhur në fshatin e tij. E merrja me mend ankthin e madh që e kishte mbërthyer kur kishte marrë vesh se dikush ishte futur në bodrum, aty ku nuk duhej të hynin!

− Të shpresojmë që nuk e kanë bërë një marrëzi të tillë! – fola sa për të thënë diçka, por realisht edhe unë u shqetësova për atë që mund të bënin njerëzit që u ka marrë koka erë.

− Jo, miku im! Nëse janë futur në bodrum, ashtu siç më thanë…

Zëri iu drodh dhe nuk mund ta fshinte më trishtimin që e kishte kapluar. Zemërimi iu kthye në lot revolte, që nuk e la ta përfundonte mendimin.

Dolëm nga qyteti i Prishtinës dhe u nisëm për në Poklek të Vjetër, me ankth të madh për atë që do të gjenim në bodrumin e shtëpisë-kremator.

EPILOGU

Gjatë gjithë kohës së rrugëtimit të asaj dite kur më kërkoi ta shoqëroja për në Poklek të Vjetër, mendja më rrinte tek ajo se çfarë do të shihnim te shtëpia-kremator. Kisha drojë se

si do të reagonte Syzifi në rast se do të kishin dëmtuar diçka… Ky shqetësim imi filloi të rritej gjithnjë e më tepër, sa më shumë që i afroheshim vendit. Më në fund erdhi çasti të zbulonim të vërtetën.

Ndalova makinën në anën e djathtë të oborrit, ku na prisnin Qamili dhe Skenderi. Syzifi hoqi rripin e sigurimit, mori setrën dhe e hodhi shpinës, në përputhje të plotë me ritualin që e njihja. Për çudinë time që prisja të dilte me rrëmbim nga makina, ai hapi derën ngadalë dhe, nga pas makinës, doli nga ana ime.

– Të faleminderit shumë, shoq…

– Mos e thuaj atë fjalë, Syzif! – ia ktheva pa e mbaruar fjalën. – Është minimumi që duhet të bëjnë miqtë për njëri-tjetrin.

Me një zë të ulët shprehu keqardhje që më “kishte lodhur” me “historitë e tij”.

– Sot nuk erdhëm për “historitë e tua”, o Syzif, por për një shqetësim të përbashkët, – i thashë me një ton që shprehte vendosmërinë time. – Po shoh që vëllezërit i paske këtu, por, nëse nuk të pengon prania ime, do të doja të të shoqëroja deri në fund.

Në vend të përgjigjes, më kapi për krahu dhe u futëm në oborr. Në fytyrën e mërroltë të Qamilit dhe në sytë e përlotur të Skenderit shihej pikëllim i madh. Kur arritëm pranë rrënojave të shtëpisë së vjetër, në krahun tonë të majtë, Qamili me një zë që i dridhej nga zemërimi, tha:

– Bacë, e kanë bërë bërllok!

Të them të vërtetën, nga çasti në çast prisja shpërthimin e revoltës së Syzifit. Katër punëtorë të ndërmarrjes, që ishte kontraktuar nga Agjencia për Menaxhimin e Monumenteve dhe Komplekseve Memoriale të bënte punimet në shtëpinë-kremator, ishin ulur në shkallët përpara tarracës. I përshëndeti me kokë nga një distancë përafërsisht 10 metra dhe, nga krahu ynë i majtë, i dolëm shtëpisë anash, zbritëm tri shkallë dhe pas Qamilit që na printe, hyri Syzifi, të cilin e ndoqëm unë dhe Skenderi.

Në hyrje të bodrumit ta zinte frymën një erë e rëndë benzine dhe e llaçit të freskët.

Mendimet se si do të reagonte Syzifi kur të shihte “bërllokun” që kishin bërë, u shndërrua në mornica që më rrëqethën trupin.

– Heu, çfarë paskan bërë, o Zot! – rënkoi Syzifi! – Po kush u ka thënë të hyjnë në bodrum?!

Isha prapa shpinës së Syzifit dhe nuk shihja asgjë. Syzifi u ul përtokë dhe e mbështolli kokën me shuplakat e tij të mëdha, si gjest i njohur në traditën tonë për rastet kur dikush që është në hall të madh, përpiqet t’i mbajë mendtë të mos i shpërthenin. Përsëri nuk kuptoja çfarë kishte ndodhur…

– O Zot, mos më korit! – tha me një zë të përvajshëm. – I paskan mbuluar gjurmët e gjakut me llaç…

Nga dënesja nuk mundi të përfundonte atë që dëshironte të thoshte. Në atë çast e kuptova shqetësimin që kishte pasur Syzifi, kur kishte dëgjuar se punëtorët kishin hyrë në bodrum.

Pjesët e poshtme të mureve të bodrumit, rreth një metër e gjysmë të larta, ishin të ndërtuara nga betoni, ndërkaq rreth 80 centimetra të pjesës së sipërme të mureve anësore kishin qenë të ndërtuara nga tulla me veshë. Menjëherë më ra në sy se tavani dhe pjesët e mureve me tulla shndrisnin nga llaçi me çimento.

Syzifi qëndroi disa minuta i ulur përdhe dhe me kokën e shtrënguar mes shuplakave, por mua m’u duk sa një vit. Në momentin që fshiu lotët, i kapa krahun dhe e ndihmova të ngrihej.

– Thuaju të më hiqen sysh! – e porositi Qamilin, i cili doli menjëherë nga bodrumi.

Dolëm dhe ne ngadalë, plot druajtje se çfarë do t’u thoshte punëtorëve, që ishin duke mbledhur veglat e punës. Për dreq, kryepunëtori i ekipit u afrua për t’u sqaruar:

– Zoti Fadil, rinovimin e shtëpisë menduam ta fillonim nga themelet, prandaj e nisëm me mbulimin e njollave në pjesën e mureve me tulla dhe atë të tavanit! Ndërkaq, pjesët e betonuara të mureve i pastruam me benzinë…

Kur dëgjova fjalën “benzinë”, m’u rrëqeth trupi! “Ky hajvan, – thashë me vete, – nuk e ditka ku ka vënë këmbën! Në shtëpinë e të varurit nuk zihet në gojë litari, thotë një shprehje e urtë popullore”.

Në atë çast Skenderi arriti të thoshte vetëm fjalët se në këtë shtëpi nuk ka pasur njolla, por… Ndërhyrja e Syzifit ia pamundësoi të shprehte mendimin deri në fund.

– Lëre, Skendi, nuk ka faj ky! Ata që e kanë kontraktuar “për ta rinovuar” këtë shtëpi, kanë nevojë t’u rinovohet truri!

Pastaj u kthye nga kryepunëtori dhe i foli me një ton që tejkaloi të gjitha parashikimet e mia:

– Shih, bre djalë! Edhe me e shkulë nga vendi këtë shtëpi, sa të kem jetë unë, do ta shoh ashtu siç është: çdo tullë, çdo tjegull, çdo copëz betoni, çdo dërrasë, çdo gozhdë dhe çdo shufër hekuri që është vënë në të, kullon gjak në shpirtin tim! E kupton këtë? Po ju, ku i patët sytë, që ju dukën si njolla ato pellgje gjaku që nuk i përthau as zjarri i benzinës, që forcat e armatosura serbe i vunë shtëpisë për tri ditë rresht? E patë si “njollë” atë gjak që shpërtheu edhe betonin e dyshemesë së dhomës së ndenjjes, për të vulosur në tavan, në mure dhe në dyshemenë e bodrumit gjurmët e tmerreve që përjetuan shqiptarët në Poklek të Vjetër…

A jeni të vetëdijshëm se keni fshirë me benzinë, atë që nuk e bëri as benzina e kriminelëve serbë? Me vetëdije apo pa vetëdije, rezultati është i njëjtë: ju keni mbuluar me llaç ato gjurmë gjaku të grave dhe të fëmijëve të vrarë mizorisht, që nuk arritën t’i zhduknin as ushtarët dhe policët serbë!

Syzifi ishte zverdhur si limon dhe me duart që i dridheshin nga zemërimi, u tha t’i hiqeshin sysh dhe të mos i shihte më aty dhe u ktheu shpinën. Punëtorët morën plaçkat e tyre dhe ikën me bishtin ndër shalë.

Ne u ulëm në krye të shkallëve, në tarracë, dhe ndezëm nga një cigare. Do të doja të hynim brenda, që të vërtetoja saktësinë e asaj që më ishte ngulitur në kujtesën time nga rrëfimet e Syzifit për shtëpinë-kremator, por nuk ishte momenti i duhur.

U ndjeva tepër ngushtë dhe për herë të parë ndodhesha në një situatë, ku nuk dija çfarë të thosha. Doja të shfryja mllefin për papërgjegjësinë që kishin treguar, por u përmbajtja, sepse pata frikë të mos i hidhja “benzinë” zjarrit në shpirtin e të mbijetuarve të një vatre që ishte shndërruar në kremator.

Kur ndezëm cigaret e dyta, Syzifi filloi të nxirrte revoltën e tij:

– Qe dy dekada rresht jam ballafaquar me sjelljet e çuditshme të njerëzve. Po të them nga përvoja ime se, për ne që vuajmë shpirtërisht, asgjë nuk mund të jetë më e mundimshme, sesa takimi me indiferencën e njerëzve që janë të thirrur të dëshmojnë empati.

Nuk kam lënë derë pa trokitur për ta shndërruar në muze shtëpinë-kremator, që gjeneratat e ardhshme të mos harrojnë se mbjellja dhe kultivimi i urrejtjes ndaj tjetrit rezulton me tragjedi njerëzore…

Bërtisja me aq zë sa kisha dhe jo vetëm që nuk gjeja përgjigje, por përpiqeshin ta shurdhonin edhe jehonën e britmave të mia, që të mos dëgjohej.

Është e turpshme si vepronin! Ishin të gatshëm të gjenin fonde për rinovimin e tërësishëm të shtëpisë, ta pajisnin me mobilie më moderne, madje të paguanin edhe dekoratorin që të kombinonte ngjyrat e orendive me ato të mureve dhe të perdeve, por “nuk kishin buxhet” për ta ruajtur në kujtesën kolektive si shtëpi-kremator.

Nganjëherë revoltohem me njerëzit tanë, që nuk janë në gjendje të nxjerrin një konkluzion të drejtë nga dy rreshta që lexojnë. Përsërisin si papagaj, se mitet mbijetuan falë Homerit, se Homeri na ishte një poet i verbër dhe habitem se si i besojnë verbërisht një qorri!

Po ku ia pa Homeri Sizifit gurin mbi shpinë? Ata që mendojnë se nuk ka dënim më të madh, sesa të mbash mbi supe vazhdimisht të njëjtën peshë, harrojnë se këmbëngulja e luftëtarit të paepur të ngjitet drejt majës së malit, mjafton për t’i dhënë kuptim jetës së tij në këtë botë absurde!

Pasi e pyeta kryepunëtorin se ku i patën sytë që u janë dukur pellgjet e gjakut si “njolla”, u revoltova me veten time! Nuk duhet të çuditemi nga njerëzit tanë, që betohen në sytë e ballit!

Sa herë që dëgjoj të përmendet kjo shprehje, më vjen të bërtas në kupë të qiellit: O, njerëz! A e lexuat te Homeri se ciklopi kishte një sy në ballë? E ju? Me dy sy në ballë po bëheni ciklopë të dyfishtë! O njerëz, zbritini sytë në vendin e vet dhe bëni dallimin e pellgjeve të gjakut me njollat!

Dëgjo, shoq! Gjatë dy dekadave të këmbënguljes sime, kam qenë i vetëdijshëm se gjërat mund të rrokullisen dhe pesha e thasëve që mbaj mbi supet e shpirtit, të më zërë përfundi. Megjithatë është tepër zhgënjyese të shohësh ciklopët me dy sy në ballë, që pikërisht në çastin kur arrita në majat e kreshtave dhe isha gati ta vendosja shtëpinë-kremator, e rrokullisën mundin tim në fund të humnerës!

Por do ta marr veten edhe nga kjo tatëpjetë! Sapo të kthehem në shtëpi, do të telefonoj një mikun tim në Zvicër, që të vendosë kontakt me z. Andranik Ghazarian, themeluesin e Fine Art International Switzerland AG, i njohur botërisht edhe për restaurimin e veprave të arteve. Kam besim të plotë se ekspertët e kësaj ndërmarrjeje do të na japin përgjigje të saktë nëse ekziston mundësia të rikthehen gjurmët e mureve dhe tavanit të përgjakur të bodrumit, që të rishfaqen lotët e kuq të vatrës shqiptare, që vajtoi më 17 prill 1999.