Tre presidentë, tri kriza globale: Çfarë mund të sjellë samiti Trump–Putin–Xi

17 nëntor 2026 | 23:22

Nga Richard Haass, Project Syndicate

Në parim, samiti i planifikuar mes presidentëve të SHBA-së, Rusisë dhe Kinës mund të shërbente për të diskutuar se çfarë duhet bërë për të kufizuar përhapjen e armëve bërthamore, për të siguruar që inteligjenca artificiale të jetë më shumë një forcë për të mirën sesa për dëmin, si dhe për t’u dhënë fund luftërave në vazhdim dhe për të parandaluar të reja. Por parimi është një gjë; në praktikë, ka të ngjarë të shohim diçka tjetër.

Qendra teknologjike e Kinës po pret takimin vjetor të 21 vendeve anëtare të Bashkëpunimit Ekonomik Azi-Paqësor (APEC). Por ajo që po tërheq pjesën dërrmuese të vëmendjes së botës është diçka tjetër: një takim i planifikuar trepalësh mes presidentit amerikan Donald Trump dhe homologëve të tij rus dhe kinez, Vladimir Putin dhe Xi Jinping.

Në parim, në një kohë kur vazhdojnë luftërat në Iran dhe Ukrainë, dhe duke pasur parasysh ndikimin në rritje të Kinës në Azi dhe më gjerë, një samit mes liderëve të tre prej vendeve më të fuqishme në botë për të diskutuar këto sfida duhet të ishte i mirëpritur, pavarësisht, ose më saktë pikërisht për shkak të dallimeve të tyre të shumta. Siç ka thënë dikur Winston Churchill, “është më mirë të përballesh duke folur sesa të luftosh”.

Në parim, tre liderët mund të trajtonin në mënyrë të dobishme çështje si kufizimi i përhapjes së armëve bërthamore, garantimi që inteligjenca artificiale të jetë më shumë një forcë për të mirën sesa për dëmin, si dhe përfundimi i luftërave në vazhdim dhe parandalimi i atyre të reja. Por parimi është një gjë; në praktikë, ka të ngjarë të shohim diçka tjetër.

Le të fillojmë me mospërhapjen e armëve bërthamore. Kina është vendi me rritjen më të shpejtë të arsenalit bërthamor dhe është treguar vazhdimisht indiferente ndaj marrëveshjeve të kontrollit të armëve mes SHBA-së dhe Rusisë derisa të arrijë një pozitë barazie. Sidoqoftë, sot nuk ka më asnjë marrëveshje bërthamore SHBA-Rusi ku Kina të mund të bashkohej; të gjitha kanë skaduar.

Tre presidentët mund të diskutojnë atë që njihet si përhapje horizontale, pra përhapjen e armëve bërthamore te vende të tjera, por realiteti është se Rusia dhe Kina nuk e kanë frenuar programin bërthamor në rritje të Koresë së Veriut. Përkundrazi, Kremlini mund të jetë tashmë duke ndihmuar aktivisht regjimin e Kim Jong Un të përmirësojë arsenalin e tij, si çmim për gatishmërinë e Koresë së Veriut për të dërguar trupa për të luftuar krah Rusisë kundër Ukrainës.

Në këtë aspekt, vende të tjera me siguri kanë vënë re se Ukraina dorëzoi armët e saj bërthamore të epokës sovjetike tri dekada më parë dhe se sulmi amerikan ndaj Iranit, me shumë gjasë, nuk do të kishte ndodhur nëse Irani do të kishte armë bërthamore. Tre liderët mund të lartësojnë virtytet e mospërhapjes, ndonëse vetë kanë bërë shumë për ta dobësuar tërheqjen e saj. Nuk do të ishte hera e parë që hipokrizia dhe diplomacia ecin dorë për dore, por kjo nuk e ul aspak rëndësinë e çështjes.

Sa i përket inteligjencës artificiale, maksimumi që mund të pritet në mënyrë të arsyeshme është një lloj marrëveshjeje që palët të paralajmërojnë njëra-tjetrën nëse dhe kur agjentë të pakontrolluar të AI dalin jashtë “kufijve virtualë” ku janë projektuar të funksionojnë. Çdo gjë më ambicioze duket jorealiste, duke pasur parasysh natyrën konkurruese të marrëdhënieve mes tyre dhe rolin qendror që AI pritet të ketë në fuqinë e tyre ekonomike dhe ushtarake.

Tre liderët do të diskutojnë situatën në Lindjen e Mesme dhe do të bëjnë thirrje për përfundimin e luftës me Iranin. Por nuk ka gjasa të bëjnë shumë, në mos asgjë, për ta realizuar këtë. Kina dhe Rusia përfitojnë nga fakti që Shtetet e Bashkuara janë të angazhuara ushtarakisht në rajon; ato përfitojnë gjithashtu nga rritja e ndjenjave izolacioniste brenda SHBA-së. Të dyja kanë kontribuar në mënyra të ndryshme në aftësinë e Iranit për të vazhduar luftën. Kina, si një importuese e madhe energjie, do të preferonte që lufta të mos përshkallëzohej dhe të mos dëmtonte fushat e naftës, rafineritë dhe infrastrukturën e eksportit të rajonit, ndërsa Rusia, si eksportuese energjie, përfiton nga çmimet e larta.

E gjithë kjo zhvillohet në sfondin e bombardimeve intensive ruse ndaj Ukrainës dhe demonstrimeve të përsëritura të mungesës së vullnetit të mirë të Putinit në negociatat për t’i dhënë fund luftës. Kina, nga ana e saj, ka qenë mbështetëse e vazhdueshme e përpjekjeve ruse, sepse nuk dëshiron ta shohë Putinin të poshtëruar dhe ndoshta të rrëzuar, ndërsa sheh një përfitim të qartë nga fakti që SHBA shpenzon burimet e saj të kufizuara jashtë Indo-Paqësorit.

Ajo që kufizon më tej pritshmëritë nga ky samit i “liderëve të fortë” është fakti se asnjëri prej të treve nuk mbërrin në Shenzhen nga një pozitë veçanërisht e fortë. Trump vjen pas një refuzimi të qartë nga votuesit amerikanë në zgjedhjet e mesit të mandatit të këtij muaji, ku Partia Republikane humbi kontrollin e Kongresit dhe të shumë qeverive shtetërore. Administrata e tij është gjithashtu nën presion për faktin se nuk bëri më shumë për të ndaluar eksportin e çipave të avancuar të Nvidia-s drejt Kinës.

Po ashtu, Putin po humbet më shumë terren sesa po fiton në Ukrainë dhe nuk është në gjendje të mbrojë infrastrukturën energjetike ruse nga sulmet me dronë ukrainas. Xi përballet me një sërë problemesh ekonomike të brendshme, ndërsa spastrimet e vazhdueshme në udhëheqjen ushtarake sugjerojnë se përpjekjet e tij për të imponuar kontroll të plotë brenda vendit po hasin rezistencë.

Rreziku më i madh mund të jetë që një Trump nën presion të përpiqet të arrijë shumë në këtë takim. Ajo që të vjen në mendje është Konferenca e Jaltës e shkurtit 1945, ku presidenti amerikan Franklin D. Roosevelt, kryeministri britanik Winston Churchill dhe udhëheqësi sovjetik Joseph Stalin u takuan për të vendosur fatin e vendeve të Europës Lindore dhe Qendrore të çliruara nga Gjermania naziste. Marrëveshjet e arritura nga “Tre të Mëdhenjtë” e vitit 1945 rezultuan të ishin pak më shumë se një mbulesë për kontrollin sovjetik mbi Poloninë dhe fqinjët e saj.

Rreziku, natyrisht, është që Trump t’i lëshojë ndikim Putinit në Europë dhe Xi-së në Azi, me shpresën për të marrë përfitime ekonomike ose pranimin nga ana e tyre të epërsisë amerikane në Hemisferën Perëndimore. Por ky do të ishte një shkëmbim jashtëzakonisht i keq, duke pasur parasysh peshën relative ekonomike dhe ushtarake të këtyre tri rajoneve.

Një fotografi e përbashkët e tre liderëve, edhe pse do t’i jepte Putinit më shumë legjitimitet dhe peshë sesa meriton, do të ishte më e preferueshme sesa pothuajse çdo marrëveshje që mund të imagjinohet. Ndonjëherë, më pak është më shumë. Dhe pothuajse me siguri, ky është një nga ato raste.

Lajme të sponsorizuara

✖
Të fundit
FBI ka publikuar sot një paralajmërim për sulme kibernetike që…