UKSHIN HOTI DHE LINDJA E QASJES GJEOPOLITIKE NË HISTORIOGRAFINË SHQIPTARE TË LIDHJES SË PRIZRENIT (2)

Parantezë: Në vitin 2022 kisha filluar sistemimin e një pjese të arkivit të Profesor Idriz Ajetit për një studim mbi angazhimet e tij në jetën shkencore.

Analiza e studimit të Ukshin Hotit mbi Lidhjen e Prizrenit tregon se ai nuk duhet parë vetëm si historian i ideve politike ose si interpretues i një ngjarjeje të rëndësishme të historisë shqiptare. Në thelb, ky studim përfaqëson një përpjekje për të ndërtuar një teori politike të çështjes shqiptare në kontekstin e marrëdhënieve ndërkombëtare. Përmes analizës së Lidhjes së Prizrenit, Hoti formulon një sërë konceptesh që më vonë do të bëhen pjesë organike e mendimit të tij politik: faktori shqiptar, subjektiviteti politik, balanca e fuqive, vetëvendosja, raporti ndërmjet kombit dhe shtetit, si dhe pozita e shqiptarëve në sistemin ndërkombëtar.
Në këtë kuptim, Lidhja e Prizrenit nuk paraqitet vetëm si objekt studimi historik, por si laborator teorik për zhvillimin e ideve të tij politike. Ajo përbën rastin përmes të cilit autori përpiqet të shpjegojë mënyrën se si një popull pa shtet mund të shndërrohet në faktor politik dhe si një bashkësi etnike mund të fitojë statusin e subjektit në marrëdhëniet ndërkombëtare. Kjo pyetje nuk lidhej vetëm me shekullin XIX; ajo lidhej drejtpërdrejt edhe me pozitën e shqiptarëve në Jugosllavinë e shekullit XX, kohë në të cilën vepronte vetë Hoti.
Një nga idetë më të rëndësishme që del nga ky studim është se subjektiviteti politik nuk buron automatikisht nga ekzistenca e shtetit. Në interpretimin e Hotit, shqiptarët filluan të veprojnë si subjekt politik para se të kishin shtetin e tyre kombëtar. Lidhja e Prizrenit dëshmoi se një komb mund të artikulojë interesa kolektive, të organizojë institucione përfaqësuese dhe të ndërhyjë në proceset politike ndërkombëtare edhe në mungesë të sovranitetit shtetëror. Ky është një përfundim me rëndësi të madhe teorike, sepse e zhvendos vëmendjen nga shteti si pikënisje drejt kombit si bartës i subjektivitetit politik.
Në këtë aspekt, Hoti ndërton një koncept dinamik të kombit. Kombi nuk paraqitet si kategori statike e përcaktuar vetëm nga gjuha, kultura ose origjina etnike. Përkundrazi, ai paraqitet si bashkësi historike që fiton kuptim politik përmes veprimit kolektiv dhe përmes aftësisë për të mbrojtur interesat e veta në raport me aktorët e tjerë. Kjo e afron mendimin e tij me traditat moderne të teorisë politike, ku kombi shihet si komunitet politik dhe jo vetëm si bashkësi kulturore.
Një tjetër element qendror i teorisë së tij është raporti ndërmjet kombit dhe sistemit ndërkombëtar. Hoti kundërshton në mënyrë të tërthortë idenë se historia kombëtare zhvillohet në mënyrë të pavarur nga proceset globale. Përkundrazi, ai argumenton se formimi i kombeve moderne lidhet ngushtë me strukturën e sistemit ndërkombëtar dhe me raportet e forcës që ekzistojnë brenda tij. Pikërisht për këtë arsye ai e sheh Lidhjen e Prizrenit si rezultat të ndërveprimit ndërmjet vetëdijes kombëtare shqiptare dhe krizës së rendit ndërkombëtar evropian të fund-shekullit XIX.
Në planin e teorisë së marrëdhënieve ndërkombëtare, Hoti afrohet me realizmin politik. Ai niset nga supozimi se aktorët ndërkombëtarë udhëhiqen kryesisht nga interesat dhe nga raportet e forcës. Fuqitë e Mëdha nuk veprojnë sipas parimeve abstrakte morale, por sipas objektivave strategjike dhe gjeopolitike. Megjithatë, ndryshe nga realizmi klasik, ai nuk e kufizon analizën vetëm te shtetet e mëdha. Ai demonstron se edhe kombet pa shtet mund të ndikojnë në zhvillimet ndërkombëtare kur arrijnë të organizohen politikisht dhe të artikulojnë qartë interesat e tyre.
Një aspekt tjetër me rëndësi është koncepti i vetëvendosjes. Edhe pse ky term nuk zë gjithmonë vend qendror në studimin për Lidhjen e Prizrenit, logjika e analizës së Hotit çon pikërisht në këtë përfundim. E drejta e një kombi për të vendosur mbi fatin e vet përbën themelin e gjithë argumentit të tij. Në këtë kuptim, Lidhja e Prizrenit interpretohet si manifestimi i parë historik i përpjekjes së shqiptarëve për vetëvendosje politike dhe territoriale.
Nga pikëpamja epistemologjike, rëndësia e këtij studimi qëndron në aftësinë e tij për të bashkuar historiografinë, teorinë politike dhe marrëdhëniet ndërkombëtare në një model të vetëm interpretues. Kjo e dallon Hotin nga shumica e studiuesve shqiptarë të kohës së tij. Ai nuk mjaftohet me përshkrimin e ngjarjeve historike, por kërkon të zbulojë mekanizmat që i prodhojnë ato dhe ligjësitë që shpjegojnë zhvillimin e tyre.
Në fund, mund të thuhet se studimi mbi Lidhjen e Prizrenit përfaqëson një nga formulimet më të hershme dhe më të plota të filozofisë politike të Ukshin Hotit. Përmes analizës së kësaj ngjarjeje ai ndërton një teori mbi kombin, subjektivitetin politik dhe vendin e shqiptarëve në botën moderne. Pikërisht për këtë arsye, ky tekst duhet lexuar jo vetëm si studim historik, por si një nga dokumentet themelore të mendimit politik shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX.
Në historinë e ideve politike shqiptare, Ukshin Hoti mbetet studiuesi që e ngriti çështjen shqiptare nga niveli i një problemi kombëtar në nivelin e një problemi të marrëdhënieve ndërkombëtare. Nëpërmjet kësaj qasjeje ai i dha historisë shqiptare një dimension të ri teorik dhe krijoi një model interpretues që vazhdon të mbetet aktual për studimin e pozitës së shqiptarëve në sistemin ndërkombëtar edhe në kohën bashkëkohore.

XIV. Kontributi shkencor i Ukshin Hotit në interpretimin e Lidhjes së Prizrenit

Studimi i Ukshin Hotit mbi Lidhjen e Prizrenit përfaqëson një nga kontributet më të rëndësishme në historinë e mendimit politik dhe historiografik shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX. Vlera e tij nuk qëndron vetëm në interpretimin e një ngjarjeje të veçantë historike, por në krijimin e një modeli të ri konceptual për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet historisë shqiptare dhe proceseve ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, ky studim duhet parë jo vetëm si tekst historiografik, por edhe si tekst teorik, metodologjik dhe epistemologjik.
Kontributi i parë i madh i Hotit është metodologjik. Ai largohet nga modeli tradicional i historiografisë përshkruese, e cila zakonisht kufizohej në rindërtimin kronologjik të ngjarjeve dhe të figurave historike. Në vend të kësaj, ai ndërton një analizë të bazuar mbi marrëdhëniet ndërmjet strukturave politike, interesave ndërkombëtare dhe veprimit historik të shqiptarëve. Historia nuk paraqitet më si rrëfim i së kaluarës, por si proces i ndërlikuar ndërveprimi ndërmjet faktorëve lokalë dhe globalë.
Një risi tjetër metodologjike është përdorimi i perspektivës sistemore. Hoti e interpreton Lidhjen e Prizrenit jo si fenomen të izoluar, por si pjesë të sistemit evropian të balancës së fuqive. Kjo qasje i mundëson atij të kapërcejë kufijtë e historisë kombëtare dhe ta integrojë çështjen shqiptare në kontekstin më të gjerë të marrëdhënieve ndërkombëtare. Përmes këtij interpretimi, historia shqiptare fiton një dimension të ri analitik dhe bëhet pjesë e historisë politike të Evropës moderne.
Në planin teorik, risia më e madhe e studimit qëndron në konceptin e “faktorit shqiptar”. Deri atëherë, shqiptarët zakonisht paraqiteshin në historiografi si objekt i vendimeve të marra nga Fuqitë e Mëdha ose nga Perandoria Osmane. Hoti e ndryshon këtë perspektivë. Ai argumenton se me Lidhjen e Prizrenit shqiptarët fillojnë të veprojnë si subjekt politik, duke hyrë në sistemin ndërkombëtar si faktor me interesa të veçanta dhe me aftësi për të ndikuar mbi zhvillimet historike. Kjo është një nga formulimet më origjinale të mendimit politik shqiptar bashkëkohor.
Po aq e rëndësishme është mënyra se si ai e koncepton marrëdhënien ndërmjet kombit dhe shtetit. Në analizën e tij, kombi nuk paraqitet si produkt i shtetit, por si bashkësi politike që mund të ekzistojë dhe të veprojë edhe në mungesë të sovranitetit shtetëror. Lidhja e Prizrenit shfaqet si dëshmi historike e kësaj teze. Shqiptarët organizohen politikisht, artikulojnë interesa kombëtare dhe ndërhyjnë në proceset ndërkombëtare para se të kenë shtetin e tyre kombëtar. Ky interpretim përbën një kontribut me rëndësi të veçantë për teorinë politike shqiptare.
Nga pikëpamja historiografike, Hoti realizon një zhvendosje të rëndësishme konceptuale. Ai nuk e mohon interpretimin kombëtar të Lidhjes së Prizrenit, por e plotëson atë me një interpretim ndërkombëtar. Për rrjedhojë, Lidhja nuk shihet më vetëm si organizatë kombëtare shqiptare, por edhe si reagim ndaj një rendi ndërkombëtar të ndërtuar mbi logjikën e balancës së fuqive. Kjo e bën analizën e tij më të gjerë dhe më komplekse sesa shumica e interpretimeve të mëparshme.
Një tjetër risi historiografike qëndron në analizën e Kongresit të Berlinit. Në historiografinë tradicionale, Kongresi zakonisht paraqitej si forum ku u morën vendime të padrejta ndaj shqiptarëve. Hoti nuk e mohon këtë dimension, por përpiqet të shpjegojë logjikën e brendshme që prodhoi këto vendime. Ai argumenton se ato nuk ishin rezultat i qëndrimeve personale të diplomatëve evropianë, por shprehje e interesave strategjike të Fuqive të Mëdha dhe e nevojës për ruajtjen e ekuilibrit politik në Evropë. Në këtë mënyrë, analiza e tij fiton një thellësi që mungon në interpretimet thjesht normative.
Në fushën e historisë diplomatike, studimi përfaqëson një kontribut të veçantë. Hoti demonstron se Lidhja e Prizrenit nuk ishte vetëm organizatë e rezistencës territoriale, por edhe instrument diplomatik për afirmimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Memorandumet, peticionet, delegacionet dhe kontaktet politike që zhvilloi Lidhja interpretohen si pjesë e procesit të ndërkombëtarizimit të çështjes shqiptare. Kjo qasje e pasuron ndjeshëm kuptimin tradicional të veprimtarisë së saj.
Po aq i rëndësishëm është kontributi epistemologjik i studimit. Hoti ndërton një model interpretues që kombinon historinë, teorinë politike dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, ai kapërcen kufijtë disiplinorë dhe krijon një formë të re të analizës shkencore shqiptare. Kjo e vendos studimin e tij ndër tekstet më të avancuara metodologjikisht të mendimit shqiptar të kohës.
Në historinë e albanologjisë, ky studim përfaqëson një moment të rëndësishëm të hapjes së kërkimit shqiptar ndaj teorive moderne të shkencave politike. Ndryshe nga tradita e mëhershme, e cila mbështetej kryesisht në filologji, histori ose etnografi, Hoti fut në analizën shqiptare kategoritë e gjeopolitikës, të sistemit ndërkombëtar, të balancës së fuqive dhe të subjektivitetit politik. Kjo e zgjeron ndjeshëm horizontin teorik të studimeve shqiptare.
Nga këndvështrimi i historisë së ideve politike shqiptare, Ukshin Hoti zë një vend të veçantë sepse ai e koncepton çështjen shqiptare si pjesë të proceseve globale. Për të, historia e shqiptarëve nuk mund të kuptohet jashtë historisë së Evropës dhe as politika shqiptare jashtë sistemit ndërkombëtar. Kjo e bën mendimin e tij një nga formulimet më të plota të ndërthurjes së identitetit kombëtar me analizën e rendit ndërkombëtar.
Një aspekt tjetër me rëndësi është aktualiteti i kësaj qasjeje. Edhe pse studimi trajton ngjarje të shekullit XIX, kategoritë teorike që përdor Hoti mbeten të vlefshme për interpretimin e proceseve politike bashkëkohore. Konceptet e faktorit shqiptar, të subjektivitetit politik, të ndërkombëtarizimit të çështjeve kombëtare dhe të raportit ndërmjet interesit kombëtar dhe sistemit ndërkombëtar vazhdojnë të kenë rëndësi në analizën e zhvillimeve politike të shqiptarëve në kohën moderne.
Në përfundim, mund të thuhet se kontributi më i madh i Ukshin Hotit nuk qëndron vetëm në interpretimin e Lidhjes së Prizrenit, por në transformimin e mënyrës së të menduarit për historinë shqiptare. Ai e zhvendos analizën nga niveli i historisë kombëtare drejt nivelit të historisë së marrëdhënieve ndërkombëtare dhe e paraqet Lidhjen e Prizrenit si momentin kur shqiptarët hynë në sistemin evropian të politikës si faktor i vetëdijshëm dhe si subjekt historik. Pikërisht për këtë arsye, studimi i tij mbetet një nga arritjet më të rëndësishme të mendimit politik shqiptar bashkëkohor dhe një nga interpretimet më origjinale të Lidhjes së Prizrenit në historiografinë shqiptare.

XV. Kritika ndaj historiografisë romantike

Një nga aspektet më interesante të studimit të Ukshin Hotit është polemika e tij e tërthortë me traditën romantike dhe nacional-romantike të interpretimit të historisë shqiptare. Ndonëse ai nuk e kundërshton drejtpërdrejt historiografinë kombëtare shqiptare dhe as nuk e mohon rëndësinë e saj në formimin e vetëdijes historike të shqiptarëve, ai përpiqet të kapërcejë kufijtë metodologjikë të saj. Në këtë kuptim, studimi i tij mund të lexohet si një përpjekje për ta zhvendosur interpretimin e Lidhjes së Prizrenit nga rrafshi i mitizimit kombëtar në rrafshin e analizës shkencore të proceseve historike dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare.
Në historiografinë romantike, Lidhja e Prizrenit shpesh paraqitet si kulm i heroizmit kombëtar, si shprehje e vullnetit të pandalshëm të shqiptarëve për liri dhe si vepër e disa figurave të mëdha historike që udhëhoqën popullin drejt vetëdijes kombëtare. Kjo mënyrë e interpretimit kishte rëndësinë e saj historike, sepse kontribuoi në forcimin e identitetit kombëtar dhe në ruajtjen e kujtesës historike shqiptare. Megjithatë, sipas logjikës së analizës së Hotit, ajo nuk mjafton për të shpjeguar arsyet reale që çuan në lindjen dhe zhvillimin e Lidhjes së Prizrenit.
Për Hotin, historia nuk mund të reduktohet në veprimin e individëve të mëdhenj dhe as në manifestimin e virtyteve kombëtare. Ai e sheh Lidhjen si rezultat të ndërveprimit të faktorëve shumë më të ndërlikuar: krizës së Perandorisë Osmane, rivalitetit ndërmjet Fuqive të Mëdha, transformimeve të sistemit evropian të balancës së fuqive dhe procesit të formimit të kombeve moderne në Ballkan. Për këtë arsye, ngjarjet historike nuk shpjegohen përmes heroizmit, por përmes analizës së strukturave politike që i prodhojnë ato.
Në vend që ta paraqesë Lidhjen e Prizrenit si fenomen të izoluar kombëtar, Hoti e vendos atë në qendër të proceseve diplomatike evropiane. Ai e zhvendos vështrimin e studiuesit nga Prizreni drejt kryeqendrave ku merreshin vendimet që përcaktonin fatin e Ballkanit. Kështu, historia e Lidhjes nuk kufizohet më vetëm në kuvendet shqiptare dhe në veprimtarinë e udhëheqësve të saj, por lidhet drejtpërdrejt me zhvillimet që ndodhnin në Berlin, Vjenë, Londër, Petrograd dhe Stamboll. Pikërisht në këto qendra politike formësoheshin strategjitë dhe interesat që do të përcaktonin të ardhmen e hapësirës shqiptare.
Në këtë kuptim, Hoti e shndërron historinë kombëtare në histori ndërkombëtare. Ai demonstron se Lidhja e Prizrenit nuk mund të kuptohet pa Kongresin e Berlinit, as Kongresi i Berlinit pa rivalitetin ruso-britanik, as ky rivalitet pa sistemin evropian të balancës së fuqive. Kështu, historia shqiptare vendoset në lidhje organike me historinë politike të Evropës dhe me proceset globale që karakterizuan fundin e shekullit XIX.
Njëkohësisht, kjo qasje përfaqëson një kritikë ndaj konceptimit teleologjik të historisë, sipas të cilit zhvillimet kombëtare paraqiten si rrugë e paracaktuar drejt shtetformimit. Hoti tregon se asgjë nuk ishte e garantuar historikisht. Fati i shqiptarëve varej nga raporti i forcave ndërkombëtare po aq sa nga aftësia e tyre për t’u organizuar politikisht. Për këtë arsye, Lidhja e Prizrenit nuk paraqitet si etapë e pashmangshme e historisë kombëtare, por si përgjigje konkrete ndaj një krize të caktuar historike dhe diplomatike.
Nga pikëpamja metodologjike, kjo përfaqëson kalimin nga historiografia romantike në historiografinë analitike. Në vend të figurave heroike, në qendër vendosen proceset historike; në vend të narrativës kombëtare, vendosen strukturat ndërkombëtare; në vend të interpretimit moral, vendoset analiza e interesave politike dhe e raporteve të forcës. Pikërisht në këtë transformim qëndron një nga kontributet më të rëndësishme të Ukshin Hotit në studimin e Lidhjes së Prizrenit dhe në historinë e mendimit historiografik shqiptar.

XVI. Ukshin Hoti dhe lindja e qasjes gjeopolitike në historiografinë shqiptare të Lidhjes së Prizrenit

Në historinë e studimeve shqiptare për Lidhjen e Prizrenit, Ukshin Hoti zë një vend të veçantë jo vetëm për shkak të përfundimeve që arrin, por sidomos për shkak të këndvështrimit nga i cili e vështron objektin e studimit. Nëse historiografia tradicionale shqiptare e kishte analizuar Lidhjen kryesisht në funksion të procesit të Rilindjes Kombëtare, të organizimit politik të shqiptarëve dhe të mbrojtjes së tërësisë territoriale, Hoti e vendos atë në një horizont shumë më të gjerë interpretativ: në hapësirën e gjeopolitikës evropiane dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare të shekullit XIX.
Kjo qasje përfaqëson një risi të rëndësishme në mendimin historiografik shqiptar. Deri në atë kohë, edhe studimet më të rëndësishme të Lidhjes së Prizrenit ishin përqendruar kryesisht në analizën e strukturave të brendshme të lëvizjes kombëtare shqiptare. Vëmendja kryesore u kushtohej programit politik, organizimit institucional, figurave udhëheqëse, rezistencës ushtarake dhe veprimtarisë diplomatike të shqiptarëve. Hoti nuk i mohon këto dimensione, por argumenton se ato nuk mund të kuptohen plotësisht pa analizuar strukturën e sistemit ndërkombëtar në të cilin ato vepronin.
Në këtë kuptim, ai e zhvendos fokusin nga historia e brendshme shqiptare drejt historisë së rendit politik evropian. Për të, Ballkani nuk është vetëm hapësirë e lëvizjeve kombëtare, por nyjë strategjike ku përplasen interesat e Rusisë, Britanisë së Madhe, Austro-Hungarisë, Gjermanisë dhe Perandorisë Osmane. Kjo është arsyeja pse ai e konsideron të pamundur interpretimin e Lidhjes së Prizrenit jashtë krizës lindore, Kongresit të Berlinit dhe politikës së balancës së fuqive.
Në analizën e tij, hapësira shqiptare fiton një kuptim të ri gjeopolitik. Ajo nuk paraqitet më vetëm si territor etnik ose si atdhe kombëtar, por si zonë me rëndësi strategjike në rivalitetet ndërmjet fuqive të mëdha. Kjo është një nga risitë më të mëdha teorike të studimit. Për herë të parë në historiografinë shqiptare, çështja shqiptare interpretohet jo vetëm si problem kombëtar, por edhe si problem gjeopolitik.
Në këtë aspekt, Hoti afrohet me traditën moderne të analizës gjeopolitike, ku vendi i një kombi nuk përcaktohet vetëm nga historia dhe identiteti i tij, por edhe nga pozita që ai zë në strukturën e marrëdhënieve ndërkombëtare. Kjo qasje i lejon atij të shpjegojë pse çështja shqiptare nuk mund të zgjidhej vetëm përmes mobilizimit kombëtar, por varej edhe nga raportet e forcës ndërmjet aktorëve ndërkombëtarë.
Njëkohësisht, kjo qasje e largon Hotin nga interpretimet romantike të historisë. Ai nuk e paraqet Lidhjen e Prizrenit si produkt ekskluziv të heroizmit kombëtar dhe as si rezultat të vullnetit të disa figurave të mëdha historike. Përkundrazi, ai përpiqet të tregojë se edhe proceset më të rëndësishme të historisë kombëtare zhvillohen brenda kufizimeve dhe mundësive që krijon sistemi ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, historia shqiptare bëhet pjesë e historisë së përgjithshme evropiane.
Nga pikëpamja epistemologjike, kjo përfaqëson kalimin nga një historiografi kryesisht kombëtare në një historiografi të orientuar drejt analizës së sistemeve politike. Hoti nuk pyet vetëm se çfarë bënë shqiptarët, por edhe në çfarë sistemi politik vepronin ata. Kjo pyetje ndryshon rrënjësisht mënyrën e interpretimit të ngjarjeve historike dhe i jep studimit një dimension të ri teorik.
Në këtë kuptim, mund të thuhet se Hoti është ndër studiuesit e parë shqiptarë që e trajton Lidhjen e Prizrenit si fenomen të gjeopolitikës evropiane. Përmes analizës së tij, shqiptarët nuk paraqiten më vetëm si popull që kërkon të mbrojë trojet e veta, por si faktor që hyn gradualisht në sistemin ndërkombëtar dhe përpiqet të afirmojë interesat e veta në raport me fuqitë e mëdha të kohës.
Prandaj, rëndësia e studimit të Ukshin Hotit nuk kufizohet në historinë e Lidhjes së Prizrenit. Ai përfaqëson një moment të rëndësishëm në evolucionin e mendimit politik dhe historiografik shqiptar, sepse hap rrugën për një interpretim të ri të historisë kombëtare: një interpretim që e lidh atë me gjeopolitikën, me diplomacinë dhe me strukturën e sistemit ndërkombëtar. Pikërisht për këtë arsye, studimi i tij mund të konsiderohet një nga fillesat e qasjes gjeopolitike në historiografinë moderne shqiptare.
Në përfundim, mund të thuhet se Ukshin Hoti nuk e ndryshoi vetëm mënyrën e interpretimit të Lidhjes së Prizrenit. Ai ndryshoi vetë mënyrën e konceptimit të historisë shqiptare. Duke e vendosur çështjen shqiptare në marrëdhënie të drejtpërdrejta me politikën evropiane dhe me balancën e fuqive, ai krijoi një model interpretues që mbetet ndër më të avancuarit në mendimin politik dhe historiografik shqiptar të shekullit XX.

XVI. Kontributi shkencor i studimit

Nga pikëpamja e historisë së ideve politike shqiptare, studimi i Ukshin Hotit mbi Lidhjen e Prizrenit përfaqëson një nga interpretimet më moderne dhe teorikisht më të artikuluara të kësaj ngjarjeje themelore të historisë shqiptare. Vlera e tij nuk qëndron aq në sjelljen e dokumenteve të reja historike apo diplomatike, sa në mënyrën e re të leximit dhe të interpretimit të tyre. Në fakt, pjesa më e madhe e burimeve diplomatike, e dokumenteve të Kongresit të Berlinit, e materialeve mbi Krizën Lindore dhe e të dhënave për veprimtarinë e Lidhjes së Prizrenit ishin të njohura edhe më parë nga historiografia shqiptare dhe ajo evropiane. Risia e Hotit nuk është faktografike, por konceptuale dhe metodologjike.
Për herë të parë në studimet shqiptare, Lidhja e Prizrenit nuk analizohet vetëm si organizatë kombëtare e krijuar për mbrojtjen e trojeve shqiptare dhe as vetëm si etapë e rëndësishme e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ajo vendoset brenda një kornize shumë më të gjerë interpretative, duke u trajtuar si pjesë përbërëse e sistemit evropian të marrëdhënieve ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, historia shqiptare integrohet në historinë politike të Evropës dhe fiton një dimension të ri analitik, i cili mungonte në interpretimet tradicionale.

Një nga risitë më të rëndësishme teorike të studimit është përdorimi i konceptit të balancës së fuqive si kategori qendrore interpretative. Sipas Hotit, zhvillimet politike në Ballkan gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX nuk mund të kuptohen pa analizuar rivalitetin ndërmjet Fuqive të Mëdha dhe përpjekjet e tyre për të ruajtur ekuilibrin politik në Evropë. Për këtë arsye, Lidhja e Prizrenit nuk paraqitet si fenomen i izoluar kombëtar, por si produkt i ndërveprimit ndërmjet vetëdijes kombëtare shqiptare dhe strukturës së sistemit ndërkombëtar të kohës.
Po aq e rëndësishme është edhe mënyra se si Hoti e koncepton rolin e shqiptarëve në këto procese. Në historiografinë e mëparshme, shqiptarët shpesh paraqiteshin si objekt i politikave të Fuqive të Mëdha dhe i vendimeve të marra në qendrat evropiane të diplomacisë. Hoti e ndryshon rrënjësisht këtë perspektivë. Ai argumenton se me krijimin e Lidhjes së Prizrenit shqiptarët fillojnë të veprojnë si faktor politik i veçantë, duke hyrë në sistemin ndërkombëtar si subjekt që artikulon interesa të veta dhe përpiqet të ndikojë mbi rrjedhën e zhvillimeve politike. Kjo është një nga formulimet më të avancuara të konceptit të subjektivitetit politik në mendimin shqiptar të shekullit XX.
Një risi tjetër me rëndësi të veçantë është lidhja që Hoti vendos ndërmjet çështjes shqiptare, teorisë së imperializmit dhe gjeopolitikës evropiane. Ai e interpreton Krizën Lindore jo vetëm si krizë të Perandorisë Osmane, por si pjesë të rivalitetit global ndërmjet fuqive imperialiste të kohës. Në këtë kuadër, Ballkani paraqitet si hapësirë strategjike ku kryqëzohen interesat e Rusisë, Britanisë së Madhe, Austro-Hungarisë, Gjermanisë dhe fuqive të tjera evropiane. Kjo i jep analizës së tij një thellësi që shkon përtej historiografisë tradicionale dhe e afron atë me teoritë moderne të marrëdhënieve ndërkombëtare.
Nga këndvështrimi metodologjik, studimi shënon kalimin nga historia narrative në historinë analitike. Hoti nuk kufizohet në përshkrimin e ngjarjeve, por kërkon të zbulojë mekanizmat që i prodhuan ato. Ai nuk pyet vetëm se çfarë ndodhi me Lidhjen e Prizrenit, por edhe përse ndodhi, cilat ishin kushtet ndërkombëtare që e bënë të mundur lindjen e saj dhe çfarë vendi zinte ajo në sistemin politik evropian të kohës. Kjo mënyrë e të menduarit përfaqëson një hap cilësor në zhvillimin e mendimit historiografik shqiptar.
Në planin epistemologjik, studimi ka rëndësi të veçantë sepse ndërton një model interpretues që bashkon historinë kombëtare me historinë ndërkombëtare. Përmes këtij modeli, çështja shqiptare nuk paraqitet më si fenomen periferik, por si pjesë e proceseve të mëdha politike që karakterizuan Evropën e fund-shekullit XIX. Kjo e vendos historinë shqiptare në një kontekst më të gjerë teorik dhe e çliron atë nga izolimi interpretativ që kishte karakterizuar shpesh historiografinë kombëtare.
Prandaj, mund të thuhet se kontributi kryesor i Ukshin Hotit qëndron në rikonceptualizimin e vetë objektit të studimit. Ai e zhvendos analizën e Lidhjes së Prizrenit nga rrafshi i historisë kombëtare në rrafshin e historisë së marrëdhënieve ndërkombëtare dhe e interpreton atë si momentin kur faktori shqiptar hyn në sistemin evropian të balancës së fuqive. Në këtë kuptim, Lidhja e Prizrenit nuk paraqitet vetëm si organizatë kombëtare shqiptare, por si aktor politik që ndërhyn në proceset diplomatike dhe gjeopolitike të kohës.
Pikërisht këtu qëndron vlera më e madhe teorike e studimit. Ukshin Hoti arrin të tregojë se historia e shqiptarëve nuk mund të kuptohet jashtë historisë së Evropës dhe se proceset kombëtare shqiptare nuk mund të interpretohen pa marrë parasysh strukturën e sistemit ndërkombëtar. Kjo qasje e bën studimin e tij një nga kontributet më të rëndësishme në historinë e mendimit politik shqiptar dhe një nga interpretimet më origjinale të Lidhjes së Prizrenit në historiografinë moderne shqiptare.
Në këtë kuadër, teza themelore që del nga gjithë analiza mund të formulohet kështu: Ukshin Hoti e zhvendosi interpretimin e Lidhjes së Prizrenit nga rrafshi i historisë kombëtare në rrafshin e historisë së marrëdhënieve ndërkombëtare, duke e konceptuar atë si momentin e hyrjes së faktorit shqiptar në sistemin evropian të balancës së fuqive dhe në politikën ndërkombëtare të shekullit XIX. Pikërisht kjo tezë përfaqëson boshtin teorik të studimit dhe përbën bazën mbi të cilën mund të ndërtohet analiza e mëtejshme historiografike, teorike, diplomatike dhe politologjike e veprës së Ukshin Hotit.

PËRFUNDIM
Analiza e studimit të Ukshin Hotit mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dëshmon se kemi të bëjmë me një nga interpretimet më të rëndësishme teorike dhe metodologjike të kësaj ngjarjeje në mendimin politik dhe historiografinë shqiptare të shekullit XX. Ndërsa historiografia tradicionale shqiptare e kishte interpretuar Lidhjen kryesisht si etapë të Rilindjes Kombëtare dhe si organizatë për mbrojtjen e trojeve shqiptare, Hoti ndërton një perspektivë më të gjerë, në të cilën ajo paraqitet si pjesë përbërëse e sistemit evropian të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe e politikës së balancës së fuqive.
Kontributi i tij më i rëndësishëm qëndron në konceptualizimin e Lidhjes së Prizrenit si moment i lindjes së faktorit shqiptar në politikën ndërkombëtare. Përmes këtij interpretimi, shqiptarët nuk paraqiten më vetëm si objekt i vendimeve të Fuqive të Mëdha, por si subjekt politik që përpiqet të artikulojë interesat e veta kombëtare në kushtet e rivaliteteve gjeopolitike të Evropës së fund-shekullit XIX. Kjo qasje e zhvendos historinë shqiptare nga korniza e ngushtë kombëtare drejt një horizonti më të gjerë evropian dhe ndërkombëtar.
Po aq i rëndësishëm është edhe përdorimi i teorisë së balancës së fuqive si kategori qendrore interpretative. Përmes saj, Hoti demonstron se Lidhja e Prizrenit nuk mund të kuptohet jashtë Krizës Lindore, Kongresit të Berlinit dhe rivaliteteve ndërmjet Rusisë, Britanisë së Madhe, Austro-Hungarisë, Gjermanisë dhe Perandorisë Osmane. Në këtë kuptim, historia shqiptare shfaqet si pjesë organike e proceseve që përcaktuan rendin politik evropian të kohës.
Nga pikëpamja metodologjike, studimi përfaqëson kalimin nga historia narrative në historinë analitike, nga interpretimi romantik në interpretimin strukturor dhe nga historia kombëtare në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare. Pikërisht në këtë transformim qëndron edhe risia e tij më e madhe shkencore. Hoti nuk ndryshon vetëm mënyrën e interpretimit të Lidhjes së Prizrenit, por edhe vetë mënyrën e konceptimit të historisë shqiptare.
Prandaj, mund të përfundohet se studimi i Ukshin Hotit për Lidhjen e Prizrenit përfaqëson një nga arritjet më të rëndësishme të mendimit politik shqiptar bashkëkohor. Ai e shndërroi Lidhjen nga objekt të historiografisë kombëtare në subjekt të analizës gjeopolitike dhe diplomatike, duke krijuar një model interpretues që vazhdon të mbetet ndër më modernët dhe më të qëndrueshmit në studimet shqiptare për historinë politike të shekullit XIX. (Fund)