Kosova nuk është precedent politik për t’u përdorur sipas interesit të ditës, por një çështje me rrethana të veçanta historike, politike dhe juridike

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Në debatin e sotëm ndërkombëtar, emrat e presidentit të Ukrainës, Volodymyr Zelensky, dhe presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, shfaqen në kontekste të ndryshme, por me një pikë të përbashkët: të dy përpiqen ta mbështesin pozicionin e shteteve të tyre përmes argumenteve historike, politike dhe juridike.

Por ekziston një kufi që asnjë lider politik nuk mund ta kapërcejë: politika nuk mund ta zëvendësojë të drejtën ndërkombëtare.

Zelensky ka të drejtë kur mbron sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës. Parimi i integritetit territorial është një nga shtyllat themelore të rendit juridik ndërkombëtar dhe mbrohet nga Karta e Kombeve të Bashkuara.

Mirëpo, nga kjo e drejtë nuk mund të nxirret përfundimi se çdo rast i konfliktit territorial apo i ndryshimit të statusit të një territori është juridikisht i njëjtë.

Këtu qëndron edhe dallimi themelor në rastin e Kosovës.

Kosova nuk mund të shpjegohet me një fjali të vetme politike dhe as të vendoset automatikisht në të njëjtën kategori me çdo konflikt tjetër territorial në botë. Historia e saj e fundit juridike dhe politike përfshin një periudhë të administrimit ndërkombëtar nën autoritetin e Kombeve të Bashkuara, një proces të gjatë diplomatik për përcaktimin e statusit dhe një përfshirje të drejtpërdrejtë të faktorëve ndërkombëtarë.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, administrimi ndërkombëtar, Procesi i Ahtisaarit dhe Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010 nuk mund të fshihen nga historia juridike e Kosovës vetëm përmes deklaratave politike.

Veçanërisht i rëndësishëm është Opinioni i GjND-së. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Ky fakt juridik është i rëndësishëm dhe nuk mund të zëvendësohet nga interpretime politike të Beogradit.

Vuçiqi dhe politika e mohimit

Presidenti serb Aleksandër Vuçiq vazhdon ta paraqesë Kosovën kryesisht përmes narrativës së “shkëputjes së njëanshme”. Ky është qëndrimi politik i Serbisë dhe si i tillë mund të shprehet në arenën ndërkombëtare. Por një qëndrim politik nuk bëhet automatikisht normë juridike. Problemi lind atëherë kur një shtet përpiqet ta paraqesë interpretimin e vet politik si të vetmin interpretim të mundshëm të së drejtës ndërkombëtare. E drejta ndërkombëtare nuk përcaktohet nga propaganda politike e as nga përsëritja e pafundme e një narrative.

Ajo mbështetet në traktate, norma, akte ndërkombëtare, jurisprudencë, praktikë shtetërore dhe interpretimin e organeve kompetente. Prandaj, Beogradi mund të mos e njohë pavarësinë e Kosovës, por mosnjohja politike nuk mund ta zhdukë ekzistencën e një realiteti juridik dhe politik që është zhvilluar përmes proceseve ndërkombëtare.

Zelensky dhe kufijtë e analogjisë

Edhe në rastin e Zelenskyt duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Ukraina ka të drejtë të mbrojë integritetin territorial të saj dhe të kërkojë respektimin e Kartës së OKB-së. Por rasti i Ukrainës nuk mund të përdoret si instrument për të mohuar automatikisht specifikat juridike të Kosovës. Nuk është juridikisht e qëndrueshme të thuhet: “Nëse integriteti territorial i Ukrainës duhet mbrojtur, atëherë çdo rast tjetër duhet të jetë identik.”

Kjo do të ishte një barazim artificial i situatave juridikisht të ndryshme. Në të drejtën ndërkombëtare, ngjashmëria politike nuk krijon domosdoshmërisht identitet juridik. Ky është një parim që duhet kuptuar veçanërisht në debatet për Kosovën.

Kosova nuk është një instrument diplomatik

Kosova nuk duhet të përdoret as si argument kundër Ukrainës dhe as si instrument për të justifikuar qëndrime të caktuara politike të Serbisë.

Ajo duhet të trajtohet si një rast me rrethana të veçanta historike, politike dhe juridike. Kjo nuk do të thotë se çdo aspekt i statusit të Kosovës duhet të interpretohet në mënyrë të njëanshme. Përkundrazi, do të thotë se debati duhet të jetë serioz, juridik dhe i bazuar në dokumente.

Nëse pranojmë se e drejta ndërkombëtare është mbi interesat e momentit, atëherë duhet ta pranojmë edhe parimin se asnjë shtet nuk mund të zgjedhë vetëm ato pjesë të së drejtës ndërkombëtare që i përshtaten interesit të tij.

Kjo vlen për Serbinë. Vlen për Ukrainën. Vlen për Kosovën. Dhe vlen për çdo shtet tjetër.

E drejta ndërkombëtare nuk është pronë e asnjë presidenti

Në fund, mesazhi është i qartë: As Zelenskyy, as Vuçiqi dhe asnjë lider tjetër politik nuk mund ta zëvendësojë të drejtën ndërkombëtare me narrativën e tij politike.

Presidentët mund të flasin. Qeveritë mund të protestojnë. Diplomatët mund të negociojnë. Shtetet mund të mos njohin ose të njohin një realitet të caktuar.

Por mbi të gjitha këto qëndron norma juridike ndërkombëtare.

Prandaj, Kosova nuk duhet të gjykohet përmes sloganit “integritet territorial”, por as përmes sloganit “shkëputje e njëanshme”. Ajo duhet të analizohet në tërësinë e zhvillimeve të saj historike dhe juridike: nga shpërbërja e Jugosllavisë, lufta dhe kriza humanitare, ndërhyrja ndërkombëtare, administrimi i OKB-së, Procesi i Ahtisaarit, shpallja e pavarësisë dhe Opinioni Këshillimor i GJND-së.

Ky është dallimi ndërmjet politikës dhe së drejtës. Politika mund të ndryshojë nga një ditë në tjetrën. E drejta ndërkombëtare nuk mund të ndryshohet me një deklaratë presidenciale. Dhe Kosova, mbi të gjitha, duhet të kuptohet përmes fakteve, dokumenteve dhe së drejtës, jo përmes narrativave politike të momentit.