Adem Gashi

Gjatë gjithë kohës kishte biseduar me Rabijen. Jo, ajo kishte folur ai vetëm kishte dëgjuar. Ose, kishte dëgjuar dhe menduar njëkohësisht. Ishte përpjekur t’i shpjegonte disa reparte midis moshës dhe gjinisë, midis prindërve dhe bijve, midis të martuarve dhe pamartu­arve. S’e di si e kishte ndier veten. E gjithë kjo nuk do të mbaronte pa orën 15. Atëherë kur të gjitha zyrat i ndërrojnë padronët. Atëherë u bë gati të ikte edhe ai, por…

Lajmin për vdekjen e babait ia sollën me vonesë!…

“Bëre mirë që erdhe sot biro. Duhet ndërruar nga­njëherë ambientin dhe mos harro se këtu ke lindur, sado që i thonë katund”.

Unë e dëgjoj e nuk flas. Është natë e këndshme verore. Natë e ngrohtë. Yjet shkëndijojnë e hëna e mbi kreshtat e duket si nuse. Cepat drapërorë i ka kthyer përposh. Ai e vëren habinë time soditëse dhe vihet në rrjedhë.

“E sheh hënën, do të kemi shi”.

Prapë nuk flas. Ecim për pak kohë. Pranë e pranë. Gjithçka është si është. Në këtë solemnitet paqätor futet vetëm prezenca jonë dhe i trazon gjërat, po edhe hijet. Mbase edhe shpirtësorët. Babai e dreth një duhan, unë ndez një cigare me filtër. Çudi, ai e do duhanin e fortë, kurse unë të butë, .ashtu siç ai pi kafenë e hidhur, kurse me shumë sheqer.

Jemi së toku ose ecim krah njëri-tjetrit: babë e bir; ose vazhdojmë të ecim prej kur u takuam; ose prej kur siluetat u përshëndetën dhe një gjallesë vogël, ndoshta shumë e vogël, por me helm e përgjon pas hijes, pas hijes së natës dhe pret vetëm një hop, ose një urdhër për hop prej një gjallese pak më të madhe, gjithashtu me helm. Tashmë jam në territorin e fshatit. Me mua është edhe babai .që datë të më presë si zakonisht, ose ka dalë dhe jemi takuar, ose një hall i madh i ka thënë – dil prej kësaj pasi të është mërzitur çdo gjë! I ka thënë – ti e do vetëm birin tënd. Ti jeton vetëm për të. I ka thënë – ti nuk i ke treguar kurrë kush je, ose kush je për të tjerët, ose kush janë të tjerët për ty. I ka thënë – E ti jeton, ose nuk jeton, krejt njësoi, vetëm për tënd bir, i cili nuk deshi të bëhet hoxhë. Dhe… Babai i shtyrë që të më presë, ose që të dalë e takohemi papritur, ose i përzënë prej hallit ecën tashti me mua.

Ecën forma e tij krah meje dhe përpiqet të flasë diç tek tymojnë cigaret. Përpiqet të më thotë… ku ta di çka ose vetëm do të flasë diç e ajo të mbetet në bark të natës, e nuk thotë asgjë pos se kam bërë mirë që kam ardhur dhe se sipas pozicionit të hënës do të ketë shi. Kurse unë jam i bindur se nëna është shumë e shpje­gueshme me këtë hënë dhe se atë që tha babai pak më parë, e ka mësuar prej nënës.

Cigaret edhe pak e do të mbarohen. Do të digjen deri në fund. E imja, shumë-shuë, deri ku fillon filtëri, e babait deri në buzë. Derisa e nxehtësia e gacës do ta djegë, derisa të puqet shpuza me buzën. Ai mësuesi më kësulën që i thoshin franceze, dikur na fliste për duhanin dhe për dëmin që i sjell ai organizmit, kurse unë tashti e thith sa mundem tymin e cigares, e nxjerr pastaj për goje e për hunde dhe përpiqem të ajgëtoj në atë tym portretin e vajzës që para dite puthej në park.

Babi kollitet dhe e hedh duçin e cigares. Ecim krah për krah. Ai prapë mundohet të thotë diçka, por mundohet edhe të dijë se çfarë po mendoj unë. Mbase – [thotë ai me vete, Isai po mendon se sa larg mund të duket natën cigarja e ndezur, ose drita nga fija e shkre­pëses, sepse edhe për këtë mëson në shkollë. Ai bëhet gati të më flasë se sa larg mund të duket shkën­dija nga cigarja, kurse unë e mendoj portretin e asaj biondes në film, që mbytet në tymin e cigares, kurse pranë nesh, ose pak më larg, ose pak më përpara, përgjon ajo gjallesa e vogël me helm.

“E di ç’po mendoj Isa? – Po mendoj se sa shumë më shëmbëllen mua. Edhe nënës po, por mua më shumë. Njerëzit shëmbëllehen në tipare të dukjes dhe të sjelljes kanë edhe fat të shembëllyeshëm. Kjo s’më pëlqen. Nuk më pëlqen për ty, bir. Ti…”

Unë tashti jam bërë gati të dëgjoj deri në fund. Harrova të mendoj çfarëdoqoftë tjetër, por ai e ndërpret me një “Ti…”

“E di? – vazhdon ai, unë s’kam tjetër pos teje…”

Kjo më çudit edhe më tepër. Më vjen ta kundër­shtoj, t’i them: si, baba? Po vëllai i madh, po i mesmi, po motra, po nipat e mbesat? “Po, po biro – vazhdon sërish. Kur i vdiq djali i madh Mixhës Zekë, nuk qahej se i vdiq djali, por thoshte se i humbi jarani!”

Ndezim cigaret e dyta, unë me filtër, ai një kaçak të fortë. Ecim. Ai s’është asnjë grimë pas meje, unë nuk jam asnjë grimë para tij. Po ai është vazhdimisht në krahun tim të djathtë, unë jam në krahun e tij të majtë.

“Biro, ti tashti je në qytet. Me kulturë, siç thonë. Po edhe këtu ama i thonë Katund. Mos harro se edhe ti ke lindur këtu. Desha të të pyes – a të ka pickuar ndokush ndonjëherë, a ke pickuar ndokënd ndonjëherë?”

Unë vetëm hesht dhe e dëgjoj.

“Kur të pickon ndokush, ose kur e pickon ndokënd, dije biro se ajo ther si gjilpërë në zemër. Në zemër, biro. Ajo nuk dhemb, po djeg. Është djegie e lezetshme. S’e ke provuar? ‘hahahahahaaaa! Të duket sikur qiellin e ke në dorë, sikur hënën e ke unazë, sikur dielli i madh të ndriçon vetëm ty, hahahaaaa! Mos ma merr për keq. Po flasim si babë e birë”.

Unë vetëm një herë ia kam lëmuar faqet Asaj, por ia kam lëmuar but e ngadalë. Ajo i kishte faqet pambuk. Ku mund ta pickoja atë? Kurse babai më thotë se pa e pickuar s’ka dashuri, s’ka dasmë, s’ka martesë. Në qoftë kështu, unë nuk mund të martohem kurrë. Po dëgjohen të lehura qensh dhe dofarë zërash shkojnë e fashitën fare pa u identifikuar. Unë me babanë ecim pranë e pranë. Diku pranë nesh ose përpara mund të jetë ajo gjallesa me helm. Nata çka nuk mban. Edhe -kaçubat çka nuk mbajnë. Kësaj rruge dikur i thoshin Rruga e qoftëlargut dhe ngjitej deri te Përroi i Thatë. Tek ai përroi i cili sjell ujë vetëm pas shirave të mëdha ose në pranverë kur shkrin bora. Diku afër është edhe shpella e mistershme që fshatarët i thonë peshterr dhe tregojnë legjendën për lepurin dhe langoin që u futën njëherë në të rastësisht, dolën pas shtatë bjeshkëve, por të djegur dhe binin erë shkrumbi. Iu ngjan kjo pak rrëfimeve fantastike, porse mua më duket më i afërt varianti për mbledhitë e djajve, për ahengjet e tyre në atë shpellë. Ajo dhe Përroi i Thatë, dhe kjo rrugë që ngjitet deri te përroi, kanë diçka të përbashkët. Kanë befasinë që quhet pritë dhe tmerr. Kjo befasi është plumbi qorr. Meqë çdo brez, pavarësisht nga tradita ka krijuar variantin e vet të legjendës për rrugën, përroin dhe shpellën, brezi im më shumë e beson variantin për minotaurin me snajper. Edhe babai im e ka atë var­iantin e vet të legjendës për rrugën, përroin e shpellën. Ai thotë se i ka parë vetë qoftëlargtit në aheng, herë me fytyrë edhi, herë si kone, herë si gjel. Tregojnë se njëherë e kanë zënë Mixhën Zukë. E kanë gostit. I kanë vënë përpara duhan të kadaiftë dhe një martinë të praruar në ar. Kur paskan kënduar gjelat e parë, ata paskan ikur dhe ai paska parë para vetes bajga lopësh dhe një kockë të këmbës së një kali të ngordhur. Prej atëherë njerëzit nuk vijnë më kësaj rruge, as shkojnë te Përroi i Thatë, as te shpella. Atë vjet kur dikush tha se i paska parë të vdekur në hyrje të shpellës një vajzë flokëkuqe dhe një djalë mustaqezi, shpella u bë edhe më e dyshimtë. Çdo e keqe që vinte në katund vinte padiktueshëm. Askush nuk e shihte, por të gjithë e parandienin se ajo vinte prej shpellës. Pastaj ajo u la në heshtje, por nuk u harrua. Ja kësaj rruge tashti ec unë dhe hija e babait që shoqëron, më flet e më këshillon.

“Biro e keqja vjen netëve të errëta. Unë ende s’të kam treguar. E keqja është plumbi qorr i gojëfëlliqurve dhe vjen nën dhe… nën dh… oh!”

Trupi i tij i madh u shalakat dhe derisa po binte e kapa për mesi. “Biro, bëlbëzoi ai, unë s’të thashë asgjë, por ti je shëmbëllimi im. Ai plumbi q… q… qooorr!” dhe shikimi iu pikëzua diku lart në qiellin e natës së vonë. Shuplaka m’u mbush me gjak. Jo, ishte balta e freskët mbi një varr të cilin më rrëshqiti këmba dhe u rrëzova. Tashti u përmenda se isha fare vetëm midis varrezave të fshatit. Midis të vdekurve. Heshtje. Për një çast gurët e varreve fillojnë të lëvizin dhe bëjnë një zhurmë të papërcaktuar që sa vjen e qartësohet: “Nuk më njeh?” – më pyet i pari. Unë jam stërgjyshi yt.

Kur pata ardhur në jetë nuk kishte diell. Mos u çudit. Nuk kishte diell sepse kishte rënë një mortajë e verdhë. Ajo mortajë e kishte marrë edhe babanë. Unë kurrë nuk e pashë atë, por nëna më fliste e më tregonte se ishte i pashëm. Ai kishte shkuar një ditë nëpër rrugën që lidh Përroin e Thatë me Peshterrin dhe s’ishte kthyer më.

I urti i fshatit kishte urdhëruar që unë ta trashëgoja emrin e babait bashkë me amanetin e tij. Kur u bëra goxha burrë dhe më martuan, u nisa pas amanetit të babait. Diellin dhe babanë, siç të thashë, nuk i pashë me sy, por shtegun e dija. Sepse, të jetosh me emrin tënd do të thotë ta meritosh vdekjen, biri im!”

“Pse habitesh?” më pyet i dyti. Unë jam gjyshi yt. Kur pata ardhur në jetë bënte ftohtë dhe kishte epidemi gripi. Mezi më rriti nëna.

Një ditë ajo më rrëfeu se unë trashëgoja emrin e babait, meqë kisha lindur pasi që ai s’ishte më në jetë. Më tha se babai ishte nisur pas testamentit të gjyshit dhe s’ishte kthyer më. Kur e mësova këtë vendosa që edhe unë një ditë të nisesha asaj rruge. Nusen e doja shumë po më shumë emrin tim në amanet. Kur u nisa, nuses i thashë të mos qante se do të kthehesha në pranverë me emrin tim. Sepse ta meritosh këngën do të thotë të jetosh në këngë me emrin tënd, biri im!”… “Dhe ti bëhesh sikur nuk më njeh as mua, biri im, – më thotë i treti. Unë jam babai yt. Të kam folur për pickimin, të kam folur për plumbin qorr, të kam folur se sa shumë më shëmbëllen mua, por kurrë s’të kam folur për vete. Mua babai më ka lënë në bark të nënës. Kur linda më dhanë emrin e tij. Nëna më tha se ai do të kthehej në pranverë, por ai s’u kthye më. E sheh biri im. Dhjetëra breza janë ndërruar në një emër, kanë shkuar një rruge që ti, të kesh ermin tënd, të jetosh me emrin tënd. Sepse ta meritosh vdekjen do të thotë të jetosh me emrin tënd. Biri im, unë vdiqa pa ta lënë këtë amanet, se nganjëherë, koha nuk pret as sa të rrëfehet një amanet!”. Heshtje… Zërat dhe hijet u zhdavaritën. Tek-tuk duken gurët e bardhë të varrezave. Para meje truri i dheut të një varri.

Mbase ky është varri i babait?!…

Prapë dëgjohen të lehura qensh. Unë thith shëllunga tymi dhe shpejtoj hapat duke pëshpëritur me vete: plumbi qorr, plumbi qorr… S’e paska ditur se edhe vdekja mund t’i shërbejë jetës në këtë masë.

Tashti e shoh një kandil me dritë në dhomën e grave. Rreth zjarrit kuvendojnë plakat shamizeza e me plot rrudha. Plaka Xhevë, mbase i dëfton ndonjë ëndërr plakës Nifë! Fëmijët qajnë. Një kandil bën dritë edhe në odë të burrave. Që nga dritarja shoh kësulat e bardha të mysafirëve, kësulat e nxira nga djersa e gjitonëve dhe në krye kësulën e kuqe të hoxhës. Më tutje duket kësula franceze e Mësuesit, pak më tutje duket edhe kësula e zezë e atij që babai do ta quante – nëpunës. Ndalem te dera dhe ngurroj të hyj. Ky -pushtet kësulash më tmerron. Nëna më vëren e para dhe vrapon tek unë. Çka të flasim. Ajo nuk qan, por as qesh. As unë nuk qaj, por as nuk qesh. Rrimë pranë e pranë.

“Kur vdiq babai?” – e pyes.

“Tri orë para se të agonte” më përgjigjet ajo.

“A tha gjë para se të vdiste?”

“Tha – Isait nuk i kam thënë asgjë, po ai i di të gjitha, ose duhet t’i dijë. Tha – Unë nuk po vdes, por po vritem nga plumbi qorr, nga pickimi i tij”.

“Pastaj?”

“Pastaj vdiq”.

Ja tashti edhe vëllai si madh! Edhe vëllai i dytë! Ja, doli edhe motra. Ajo i ka sytë e skuqur e pak të ënjtur. Ka qarë, mendoj me vete. Të gjithë të gjallët qajnë kur godet ai plumbi qorr. Vetëm i pickuari nuk qan. Ai i pikëzon sytë në zenit dhe i di të gjitha. E di edhe pse njerëzit shëmbëllejnë në njëri-tjetrin, edhe pse fatet shëmbëllejnë. E di edhe se do të vritet nga ai plumbi qorr duke i treguar të birit histori, ose duke mos treguar asgjë derisa të dalë njeriu me yll në ballë e ta vras pritën e tmerrin te Përroi i Thatë, tek Udha që ngjitet deri te Përroi dhe te Shpella, që katundarët i thonë Peshterr. Atëherë plumbin qorr fëmijët do ta kapin në grusht dhe do ta ndrydhin siç i ndrydh tashti hoxha kokrrat e tespive.

Për disa çaste mbetem i hutuar. Më janë përzier gjerat e ditës me ato të natës, të udhës me ato të ndejës, të fshatit me ato të qytetit. Çdo gjë është zhvendosur. Më parë ishte nismë e natës, tashti është mesnatë. Më parë e kisha babanë edhe s’e kisha, tashti nuk e kam, kurse nëna tashti është e vejë. Qentë sërish po lehin. Brenda bie erë shkrumbi ose vetëm më duket se bie erë shkrumbi.

“Po biro, po! Atje në bokë e kemi na vendin. Kjo dynje asht si pela pa fré. Na duket se i kemi hypë e ajo na shalon neve derisa të na krymben dhëmbët, derisa të na binë përtokë, derisa përtokën e të na mbesin vetëm dudat e të ushqehemi vetëm me tul e me çull. Teknejna, e në bokë”.

Kur pushon Mixha Zukë, pushojnë të gjitha llafet. Pushojnë edhe ata në bokë. Mjegullat e notojnë në odë. Hoxha nuk flet, vetëm hesht e në heshtje duket më i rëndë dhe më afër të madhit.

Dikush kërkon një gotë ujë. Një gotë ujë kërkon edhe një tjetër. Uji pihet, por nuk e di a ka kush gjumë sonte? Unë jo se jo. Vëllai i madh, jo. Vëllai i mesëm, jo. Motra që përlotet me intervale, jo. As nëna që tashmë është e vejë nuk ka gjumë. Tulitem në një kënd të odës. Tashti para meje janë të gjithë shokët… Me ta krejt tjetër kuptim  japim jetës dhe vdekjes e posaçërisht vetmisë…

Në odë ka rënë një heshtje e gjatë. Vetëm frymë­marrje. Pastaj Idrizi nis të flasë pasi është matur tri herë. M’u duk se deshi të më drejtohej mua, por, mbase i jam dukur i ri: “E burra të moçëm e të urtë! Kjo jetë na ka mësuar shumëçka. Edhe, më ka ra të ndi, po edhe ta provoj: Ma e randë se pleqnia s’ka; ma e ftohtë se vdekja s’ka; por s’ka edhe ma të fortë se njeriu!”. Disa u kollitën, të tjerët aprovuan. Unë u rrëqetha. Më kapi një ftohtësi dimri. Qetësinë në odë e zëvendësoi pesha e rëndë e viteve dhe ftohtësia e vdekjes.

Ajo zonja që i ndërron përditë fustanët dhe grimin, me siguri nuk e ndien peshën e viteve, as ftohtësinë e vdekjes, as forcën e njeriut. Ajo nuk e di se ç’është helmi i bukurisë, që babai im e quante pickim. Dashuri e samtë – mendova ashtu kot.

Marrë nga libri “Vdekja e mixhës”. Radhiti: “N. Sh. Armagedoni”