Shkruan: Ibrahim Gashi

Erich Fromm ishte një nga mendimtarët më të rëndësishëm të shekullit XX i cili analizoi lidhjen mes psikologjisë njerëzore dhe strukturave shoqërore. Duke lexuar esetë mbi humanizmin, lirinë dhe krizën modern të përmbledhura në veprën e tij Humanismus in Krisenzeiten (“Humanizmi në kohë krizash”), gjejmë argumentimin me të mirë se si shoqëritë mund të hyjnë në gjendje “normaliteti patologjik”, ku pasiguria, frika dhe konformizmi bëhen pjesë e jetës së përditshme. Kjo qasje teorike ofron një perspektivë të vlefshme edhe për të kuptuar realitetin aktual të shoqërisë kosovare.

Shoqëria kosovare po kalon një periudhë të ndërlikuar tranzicioni social, politik dhe kulturor. Megjithëse Kosova ka ndërtuar institucione demokratike dhe ka arritur zhvillime të rëndësishme pas luftës, vazhdojnë të ekzistojnë pasiguri ekonomike, polarizim politik, emigrim i të rinjve dhe rënie e besimit në institucionet publike. Këto fenomene kanë krijuar një ndjenjë të përgjithshme lodhjeje dhe zhgënjimi kolektiv.
Nga perspektiva e Fromm-it, pasiguria e vazhdueshme prodhon ankth shoqëror dhe i shtyn individët të kërkojnë siguri psikologjike te grupet politike, ideologjitë ose figurat autoritare. Në Kosovë kjo reflektohet në militantizmin partiak, në ndarjet e forta “ne kundër atyre” dhe në mungesën e kulturës së dialogut racional. Debati publik shpesh dominohet nga emocione kolektive dhe jo nga analiza kritike e problemeve reale.

Një tjetër element i rëndësishëm në teorinë e Fromm-it është “narcizmi grupor”, ku grupi i vet konsiderohet superior ndërsa mendimi ndryshe shihet si kërcënim. Në kontekstin kosovar kjo mund të vërehet në polarizimin politik dhe social, si dhe në kulturën e sulmit ndaj kritikës, sidomos në rrjetet sociale. Kjo gjendje dobëson solidaritetin qytetar dhe pengon ndërtimin e një kulture demokratike të shëndetshme.

Po ashtu, Fromm kritikonte konformizmin modern dhe humbjen e individualitetit. Edhe në Kosovë ekziston presion i madh social për përshtatje me normat e grupit, familjes ose opinionit publik. Shumë individë hezitojnë të shprehin mendime të pavarura nga frika e izolimit ose paragjykimit. Kjo krijon një shoqëri ku autenticiteti shpesh sakrifikohet për pranim social.

Në aspektin kulturor, ndikimi i konsumizmit dhe rrjeteve sociale ka forcuar kulturën e dukjes dhe të suksesit simbolik. Vlera e individit shpesh lidhet me statusin ekonomik ose imazhin publik, fenomen që Fromm e konsideronte si humbje të dimensionit human të jetës. Sipas tij, kur “të kesh” bëhet më e rëndësishme se “të jesh”, shoqëria rrezikon zbrazëti emocionale dhe dehumanizim.
Megjithatë, qasja e Fromm-it nuk është vetëm kritike, por edhe humaniste dhe shpresëdhënëse. Ai besonte se shoqëritë mund të dalin nga krizat përmes zhvillimit të mendimit kritik, edukimit humanist, solidaritetit dhe kulturës së dialogut.

Nëse do t’i kontekstualizonim mësimet e Fromm-it në realitetin kosovar, një nga sfidat më të mëdha për Kosovën do të ishte ndërtimi i një kulture demokratike dhe humane, ku qytetari nuk përcaktohet nga frika apo përkatësia grupore, por nga përgjegjësia personale dhe mendimi i lirë. Ai do të kërkonte një sistem arsimor që zhvillon mendim kritik dhe etikë qytetare, si dhe institucione që krijojnë drejtësi sociale, besim publik dhe dinjitet njerëzor. Për Fromm-in, demokracia nuk mund të mbështetet vetëm në institucione formale; ajo mbijeton vetëm kur shoqëria zhvillon solidaritet, tolerancë dhe kulturë dialogu.

Në thelb, mesazhi i tij për Kosovën do të ishte se zhvillimi ekonomik dhe shtetëror nuk ka kuptim pa zhvillim njerëzor. Një shoqëri që humb humanizmin, empatinë dhe aftësinë për të menduar kritikisht rrezikon të mbetet e bllokuar në cikle konflikti, mosbesimi dhe zhgënjimi kolektiv. Prandaj, sipas Fromm-it, e ardhmja e Kosovës do të varej jo vetëm nga politika apo ekonomia, por nga aftësia e saj për të ndërtuar qytetarë të lirë shpirtërisht, të përgjegjshëm dhe solidarë me njëri-tjetrin.

Në përfundim, analiza e Erich Fromm-it mbetet shumë aktuale për të kuptuar sfidat e shoqërisë kosovare. Kriza nuk është vetëm ekonomike apo politike, por edhe psikologjike dhe morale. Pikërisht për këtë arsye, humanizmi i Fromm-it ofron jo vetëm kritikë ndaj realitetit modern, por edhe një vizion për një shoqëri më humane, më të lirë dhe më solidarizuese.