Të mërkurën, një gjykatë speciale do të vendosë nëse ish-drejtuesi i UÇK-së, Hashim Thaçi, është kriminel lufte. Për herë të parë, një bashkëpunëtor i afërt tregon se si ushtria kryengritëse u mbështet nga Zvicra me para dhe armë.

Nga Mirko Plüss

“Atdheu” në Bad Ragaz

Të mërkurën në mbrëmje, në shoqatën kulturore “Atdheu” në Bad Ragaz, shqiponja e zezë dykrenare është e pranishme në flamuj dhe postera. Rreth tre duzina burra dhe disa fëmijë dëgjojnë një fjalim dhe në fund bashkohen në një thirrje që sa vjen e forcohet: “U-Ç-K! U-Ç-K!” – ndërsa thërrasin, burrat mbajnë lart flamuj dhe pankarta të UÇK-së, siç tregojnë fotografitë dhe videot e asaj mbrëmjeje.
Kanë kaluar më shumë se një çerek shekulli që kur Ushtria Çlirimtare e Kosovës, UÇK, u shpërbë. Por në diasporën kosovare ajo është më e pranishme se prej shumë kohësh. Jo vetëm në Bad Ragaz, por edhe në Basel, Uster apo Zürich organizohen tubime. “Liri për Çlirimtarët” është një nga sloganet.

Çlirimtarët janë Hashim Thaçi dhe tre ish-kuadro të tjerë të UÇK-së. Thaçi ishte udhëheqës i UÇK-së, e cila në luftën e Kosovës në fund të viteve 1990, falë mbështetjes ajrore të NATO-s, fitoi luftën kundër forcave serbe. Më vonë ai u bë kryeministri i parë i shtetit të ri ballkanik, Kosovës. Por tani trashëgimia e tij po vihet në pikëpyetje.

Prej gati gjashtë vitesh, Thaçi mbahet në paraburgim në Holandë. Ai dhe tre të bashkëakuzuarit e tij përballen para një gjykate speciale për Kosovën në Hagë me akuza për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit. Sipas aktakuzës, ata mbajnë përgjegjësi për krimet e UÇK-së, edhe nëse nuk i kanë kryer personalisht ato.

Bëhet fjalë për mizori të kryera në burgje sekrete. Gjithashtu bëhet fjalë për vrasje të civilëve në më shumë se 100 raste. Të katër i mohojnë akuzat. Trupat serbe dhe jugosllave ishin përgjegjëse për shumë më tepër viktima; disa prej përgjegjësve të tyre tashmë janë dënuar.

Vendimi merret të mërkurën e ardhshme. Procesi hedh gjithashtu dritë mbi rolin e Zvicrës. Sepse pak vende të tjera të Evropës Perëndimore janë të lidhura aq ngushtë me ngritjen e UÇK-së sa Zvicra.

Nga politika në luftë

Në vitet 1990, në Zvicër ishte veçanërisht aktive LPK-ja, Lëvizja Popullore e Kosovës. Ishte një organizatë politike me funksionarë të zgjedhur, gazetën e saj në Zvicër dhe një rrjet të gjerë në diasporë.
Por sa më shumë afrohej lufta e Kosovës e viteve 1998 dhe 1999, aq më shumë zbehej kufiri mes saj dhe ushtrisë së fshehtë UÇK.

LPK-ja mblidhte para për UÇK-në, organizonte materiale dhe mobilizonte burra për luftë. Në vitin 1999, mediat zvicerane raportuan se nga periferitë e Zürichut niseshin njëra pas tjetrës autobusë me të rinj drejt Ballkanit.

Kur autobusët niseshin, dëgjoheshin të njëjtat thirrje që sot përsëri jehojnë në lokalet e shoqatave në të gjithë vendin: “U-C-K! U-C-K!”

Truku me kamionët

Kjo dinamikë pasqyrohet edhe në dokumentet gjyqësore në Hagë. Në to, një dëshmitar përmend emrat e burrave që në Zvicër kryenin punë organizative për UÇK-në. Përmenden gjithashtu struktura në kantone të ndryshme, grupe burrash që udhëtonin së bashku nga Zvicra drejt Shqipërisë, si dhe një gazetë e prodhuar në Biel dhe Lausanne, e cila publikonte komunikata të UÇK-së.
“Zvicra ishte me rëndësi të jashtëzakonshme për themelimin e UÇK-së.” Kështu thotë një burrë që sot punon si taksist në St. Gallen. Dikur ai ishte pjesë e rrethit më të ngushtë përreth Hashim Thaçit.

Agush Buja – me atlete, xhinse, një xhaketë shiu blu, flokë të bardhë dhe një simbol të kuq të Kosovës në gjoks – është në fillim të të gjashtëdhjetave. Rrëfimet e tij gjatë një takimi këtë javë të çojnë tre dekada pas në kohë.

Në atë kohë Buja ishte sekretar i udhëheqjes së LPK-së jashtë vendit. Ishte një detyrë e lartë në një kohë kur politika kosovare bëhej kryesisht nga mërgimi.

A do ta quante veten edhe ai anëtar të UÇK-së?

“LPK-ja dhe UÇK-ja nuk mund të ndahen nga njëra-tjetra”, thotë Buja. Organizata e armatosur kishte lindur “drejtpërdrejt nga programi i LPK-së”.

Që nga fillimi i viteve 1980, edhe në Zvicër, përmes demonstratave dhe veprimtarisë politike, ishte përpjekur të shkëpuste Kosovën nga sundimi jugosllav. Me kalimin e viteve, lufta e armatosur kishte dalë gjithnjë e më shumë në plan të parë: “Në një moment e kuptuam: duhet t’i arrijmë qëllimet tona në një mënyrë tjetër.”

Buja kishte ikur në Zvicër që në vitet 1980. Presidenti i mëvonshëm i Kosovës, Hashim Thaçi, jetonte në këtë vend që nga viti 1994, banonte në Dietikon dhe studionte historinë e Evropës Lindore në Universitetin e Zürichut.

Buja tregon se atëherë e kishte njohur Thaçin dhe e kishte “mbështetur”. “E solla në një shoqatë kulturore shqiptare në St. Gallen.” Më vonë kontakti mes tyre u bë më i ngushtë. Të dy lëviznin në një rreth prej të cilit, brenda pak vitesh, do të dilte një pjesë e elitës politike dhe ushtarake të Kosovës.

Fondi i atdheut

Një nga kapitujt më të rëndësishëm të kësaj historie nis në Winterthur. Që në fillim të viteve 1990, aty u mblodh një grup aktivistësh dhe krijoi të ashtuquajturin Fondi i Atdheut (Vendlindja Thërret). Këtë mund ta lexosh në dëshmitë e personave të kohës.
Me kalimin e viteve, fondi u bë shtylla financiare e UÇK-së dhe në fund mundësoi drejtpërdrejt blerjen e armëve dhe municioneve.

Agush Buja ishte pjesë e kësaj dhe konfirmon rrëfimet që deri tani njiheshin vetëm nga pak njerëz në Zvicër.

“Udhëheqja e LPK-së u mblodh në vitin 1993 në sallën e një restoranti në Winterthur dhe diskutoi një pyetje qendrore: Si duhej financuar lufta?”

Përmasat e fondit për një periudhë duhet të kenë qenë enorme. Vetëm në Zvicër, thotë Buja, kishte më shumë se 1.000 persona të autorizuar për të mbledhur para nga diaspora.

“Dhjetëra mijëra njerëz dhuruan.”

Zvicra u kishte lënë aktivistëve kosovaro-shqiptarë një hapësirë të konsiderueshme veprimi. Në korrik 1998, kur lufta e Kosovës kishte filluar tashmë, Prokuroria Federale ndërhyri. Ajo urdhëroi bllokimin e llogarisë së Fondit të Atdheut.

Buja u arrestua për pak kohë, ndërsa banesa e tij dhe zyra e fondit në Aarau u kontrolluan.

Hetuesit e morën në pyetje Bujën. Ai kishte dërguar një shumë të konsiderueshme parash në Shqipëri. A ishin blerë armë me ato para?

“Nuk e di”, tha ai.

Edhe sot ai qëndron në këtë përgjigje. Paratë, thotë ai, ishin menduar për gjithçka që UÇK-ja dhe popullsia kishin nevojë: ushqime, rroba – “ndoshta edhe armë”.

Llogaria u zhbllokua më vonë dhe procedura kundër Bujës u mbyll në vitin 2004.

Edhe në raste të tjera të blerjeve të dyshuara të armëve nuk pati asnjëherë dënime nga autoritetet federale zvicerane, siç deklaron Prokuroria Federale. Kjo ndodhi, ndër të tjera, sepse të akuzuarit u arratisën ose mund të ndiqeshin penalisht në Shqipëri. Disa raste iu kaluan kantoneve.

Si u mashtruan autoritetet

Një aksion që ende tregohet në rrethet e ish-aktivistëve kosovarë tregon se si atëherë u mashtruan autoritetet.
Në fillim të vitit 1999, mbështetës të UÇK-së siguruan disa dhjetëra kamionë ushtarakë zviceranë të nxjerrë jashtë përdorimit dhe i dërguan në Shqipëri.

Autoritetet në Zvicër dhe Itali u lanë të besonin se kamionët do të përdoreshin vetëm për transportin e ndihmave humanitare.

Por, sipas aktivistëve, në Shqipëri kamionët u mbushën me armë dhe më pas u përdorën nga trupat tokësore në Kosovë për luftë.

Akuza nga Ticino

Zvicra luan një rol të jashtëzakonshëm në gjithë këtë histori. Ajo u dha hapësirë veprimtarisë politike të udhëheqësve të mëvonshëm të UÇK-së, nga viti 1999 mori pjesë në misionin paqeruajtës të drejtuar nga NATO, KFOR, dhe në vitin 2008 e njohu Kosovën vetëm dhjetë ditë pas shpalljes së pavarësisë.
Në të njëjtën kohë, ishin pikërisht dy persona nga Ticino që sollën në qendër të vëmendjes akuza të rënda kundër UÇK-së: ish-prokurorja federale dhe kryeprokurorja e Hagës, Carla Del Ponte, si dhe raportuesi special i Këshillit të Evropës, tashmë i ndjerë, Dick Marty.

Akuzat e tyre, të cilat nuk janë provuar asnjëherë në gjykatë, se nga pala kosovare mund të ketë pasur trafikim organesh, nuk janë pjesë e aktakuzës kundër Thaçit.

Të mërkurën, në Hagë, do të jepet një vendim që do të ndikojë në debatin mbi trashëgiminë e ushtrisë kryengritëse UÇK.

Agush Buja e sheh veten dhe bashkëluftëtarët e tij të atëhershëm në anën e duhur të historisë.

Pas pensionimit nga puna si taksist, ai dëshiron të shkruajë kujtimet e tij.

Sa më shumë që largohet lufta në kohë, aq më i rëndësishëm bëhet…

(Artikull i botuar sot në gazetën zvicerane, “NZZ am Sontag”)