Historia, kujtesa kombëtare dhe përpjekjet për të mohuar lirinë.

Shkruan: Ethem Çeku

Në historinë e kombit shqiptar, krahas brezave që sakrifikuan për lirinë, arsimin, përparimin shoqëror dhe ndërtimin e shtetit kombëtar, kanë ekzistuar edhe individë e grupe që, për arsye ideologjike, politike apo interesa të ngushta personale, u rreshtuan kundër aspiratave të tij historike. Këto qarqe nuk ishin pjesë e lëvizjeve çlirimtare dhe, në momente të caktuara, jo vetëm që nuk i mbështetën përpjekjet për emancipim kombëtar, por u përpoqën të diskreditonin elitën politike, intelektuale dhe atdhetare që bartte idealet e lirisë dhe të shtetësisë.

Historia shqiptare njeh periudha kur gjuha shqipe u përndoq, shkollat u mbyllën, librat u dogjën, institucionet kulturore u goditën dhe personalitetet e shquara kombëtare u fyen e u denigruan. Në thelb, këto veprime nuk përfaqësonin vetëm kundërshtimin ndaj individëve të caktuar, por edhe përpjekjen për të penguar zhvillimin e vetëdijes kombëtare. Sepse një popull që ruan gjuhën, arsimin dhe kujtesën e tij historike, ruan njëkohësisht edhe aftësinë për të kërkuar lirinë dhe për ta ndërtuar të ardhmen e vet.

Tragjedia e këtyre qëndrimeve qëndron në faktin se, ndërsa historia lëvizte drejt emancipimit, një pjesë e shoqërisë mbetej e lidhur me strukturat politike dhe mendësinë e sundimit. Për ta, ruajtja e rendit ekzistues ishte më e rëndësishme sesa e drejta e popullit për liri, dinjitet dhe vetëvendosje.

Kjo kundërthënie historike u shfaq me forcë edhe në vitin 1981, kur demonstratat shqiptare në Kosovë artikuluan kërkesën për Republikën e Kosovës. Në një kohë kur studentët, intelektualët dhe veprimtarët politikë kërkonin avancimin e statusit politik e kushtetues të Kosovës, qarqe të lidhura me sistemin jugosllav i cilësuan këto kërkesa si kërcënim ndaj rendit shtetëror dhe ndaj Jugosllavisë.

Në vend që të kuptonin përmbajtjen politike dhe historike të kërkesës për Republikë, përfaqësues të kësaj mendësie morën pjesë në fushata denigruese kundër organizatorëve dhe pjesëmarrësve të demonstratave, duke mbështetur dënime të rënda dhe duke përhapur akuza e etiketime politike. Në këtë mënyrë, kërkesa për të drejta kombëtare dhe barazi politike paraqitej si faj, ndërsa besnikëria ndaj sistemit që mohonte këto aspirata ngrihej në virtyt politik.

Por historia ka një logjikë që nuk mund të ndalet me propaganda, burgje dhe dënime politike. Ajo që dikur stigmatizohej si kundërshtim ndaj shtetit jugosllav, me kalimin e kohës u dëshmua si pjesë e një procesi më të gjerë të emancipimit politik dhe kombëtar të shqiptarëve të Kosovës.

Sot, pas çlirimit të Kosovës dhe shpalljes së pavarësisë së saj, është shqetësues fakti që në diskursin publik vazhdojnë të shfaqen forma të gjuhës denigruese, kërcënimeve dhe thirrjeve për dhunë kundër personaliteteve të lëvizjes çlirimtare. Natyrisht, në një shoqëri demokratike askush nuk qëndron mbi kritikën, mbi ligjin apo mbi përgjegjësinë individuale. Por ekziston një dallim themelor ndërmjet kritikës së ligjshme dhe përpjekjes për të nxitur urrejtje, për të kërcënuar jetën e njerëzve apo për të kriminalizuar në mënyrë kolektive një lëvizje historike.

Kritika është e drejtë demokratikekërcënimi me likuidim është mohim i demokracisë. Debati është shprehje e lirisë; thirrja për asgjësimin e kundërshtarit është trashëgimi e mendësisë autoritare.

Pikërisht këtu qëndron dimension filozofik i problemit. Robëria nuk është vetëm gjendje politike apo territoriale. Ajo mund të shndërrohet edhe në gjendje mendore, kur individi e përvetëson logjikën e pushtetit që dikur e ka sunduar dhe fillon ta shohë lirinë e popullit të vet si një kërcënim. Në këtë kuptim, çlirimi politik nuk shoqërohet gjithmonë me çlirimin e ndërgjegjes. Shteti mund të bëhet i pavarur, ndërsa një pjesë e mendësive të trashëguara nga e kaluara mund të vazhdojnë të jetojnë brenda shoqërisë.

Është veçanërisht e rëndë kur personalitetet që kanë kaluar nëpër burgje, përndjekje, luftëra dhe sakrifica për lirinë e Kosovës bëhen objekt i fyerjeve dhe kërcënimeve. Historia jonë njeh figura atdhetare që u larguan nga kjo jetë duke bartur mbi vete etiketime politike, akuza të padrejta dhe përpjekje për t’ua zbehur kontributin kombëtar. Një shoqëri që nuk arrin të dallojë ndërmjet vlerësimit kritik të së kaluarës dhe mohimit të sakrificës historike rrezikon të humbasë jo vetëm kujtesën, por edhe kriteret morale mbi të cilat ndërtohet vetëdija e saj shtetërore.

Thirrjet për likuidimin fizik të çlirimtarëve, pavarësisht prejardhjes së tyre politike apo ideologjike, nuk mund të trajtohen si shprehje të zakonshme të mospajtimit. Ato përbëjnë një rrezik për sigurinë individuale, rendin demokratik dhe kulturën politike të Republikës së Kosovës. Institucionet shtetërore kanë përgjegjësi kushtetuese dhe ligjore të hetojnë kërcënimet konkrete, të mbrojnë jetën dhe dinjitetin e qytetarëve dhe të sigurojnë që askush të mos kërcënohet për shkak të bindjeve politike apo rolit të tij historik.

Kjo përgjegjësi duhet të ushtrohet me vendosmëri, profesionalizëm dhe në përputhje të plotë me shtetin e së drejtës. Sepse Republika e Kosovës nuk mbrohet duke kufizuar mendimin ndryshe, por duke garantuar lirinë e mendimit dhe duke mos lejuar që ajo të keqpërdoret si mbulesë për kërcënime e dhunë.

Liria e fituar me sakrifica nuk duhet të bëhet peng i atyre që nuk arrijnë ta pranojnë realitetin e saj historik. Shtetësia e Kosovës nuk është një rastësi politike, as një dhuratë e historisë. Ajo është rezultat i një procesi të gjatë të rezistencës kombëtare, përpjekjeve politike e diplomatike, sakrificës njerëzore dhe luftës për vetëvendosje.

Republika e Kosovës nuk mund të gjunjëzohet nga gjuha e urrejtjes, nga kërcënimet apo nga përpjekjet për ta përmbysur kuptimin historik të çlirimit të saj. Një shtet i lirë nuk e dëshmon forcën e vet përmes hakmarrjes ndaj kundërshtarëve, por përmes qëndrueshmërisë së institucioneve, drejtësisë, kulturës demokratike dhe besnikërisë ndaj idealeve mbi të cilat është themeluar.

Në fund, historia na mëson se mund të burgoset njeriu, mund të përndiqet një brez dhe mund të tentohet të njolloset emri i një çlirimtari, por nuk mund të asgjësohet ideali i lirisë që ai përfaqëson.

Çlirimtarët mund të sulmohen, të fyhen dhe të përndiqen, por vendi i tyre në histori nuk mund të përcaktohet nga urrejtja e kundërshtarëve. Atë e përcaktojnë veprat, sakrificat dhe gjykimi i drejtë i historisë.

Sepse çlirimi nuk është vetëm një ngjarje historike. Ai është një vlerë morale, një akt i ndërgjegjes kombëtare dhe një përgjegjësi ndërmjet brezave.

ÇLIRIMTARËT NUK VRITEN! Sepse njeriu është i vdekshëm, por ideali i lirisë, kur bëhet pjesë e ndërgjegjes së një populli, e tejkalon jetën e individit dhe mbetet i gjallë në historinë e kombit.