Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në historinë e lëvizjes ilegale shqiptare në Kosovë gjatë dekadave të fundit të shekullit XX, një vend të veçantë zë veprimtaria e organizatave që synonin çlirimin kombëtar dhe bashkimin e trojeve shqiptare. Këto organizata, megjithëse vepronin në kushte të rënda ilegaliteti dhe nën mbikëqyrjen e vazhdueshme të aparatit shtetëror jugosllav, arritën të krijonin rrjete të gjera veprimi dhe të përhapnin idetë e tyre në shumë vise të Kosovës.

Një ndër këto struktura ishte edhe “Komiteti i Vendit” i organizatës ilegale Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës (LÇKK), i cili, falë angazhimit dhe përkushtimit të veprimtarëve të tij, arriti të shtrinte aktivitetin edhe në territorin e Gllogocit. Krijimi i këtij komiteti nuk ishte një rastësi, por pjesë e një strategjie më të gjerë organizative që synonte forcimin e rrjetit ilegal në të gjitha trevat shqiptare të Kosovës. Veprimtarët e saj besonin se organizimi i mirëfilltë politik dhe kombëtar ishte parakusht për realizimin e aspiratave të tyre për liri dhe vetëvendosje.

Megjithatë, si shumë organizata të tjera ilegale të asaj kohe, edhe kjo strukturë u përball me ndjekjen e vazhdueshme të organeve të sigurimit shtetëror. Pas një periudhe aktiviteti intensiv, gjatë së cilës u zhvilluan takime konspirative, u shpërndanë materiale propagandistike dhe u përhapën idetë e lëvizjes, organet e sigurimit arritën të depërtonin në rrjetin e saj organizativ. Zbulimi i anëtarëve të “Komitetit të Vendit” çoi në arrestimin e tyre dhe në ngritjen e një procesi të gjerë gjyqësor, i cili përfundoi me dënime të rënda.

Më 17 gusht, ndaj pjesëtarëve të kësaj organizate u shqiptuan dënime që varionin nga shtatë deri në pesëmbëdhjetë vjet burg. Për regjimin e kohës, veprimtaria e tyre konsiderohej kërcënim serioz ndaj rendit kushtetues të Federatës Jugosllave. Sipas aktakuzës zyrtare, qëllimi kryesor i organizatës ishte shkëputja e Kosovës dhe e viseve të tjera të banuara me shqiptarë nga kuadri i ish-Jugosllavisë dhe bashkimi i tyre me Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë. Kjo akuzë përbënte bazën juridike mbi të cilën u ndërtua i gjithë procesi gjyqësor.
Në dokumentet e kohës, organet shtetërore e lidhnin veprimtarinë e kësaj organizate me platformën ideologjike të të ashtuquajturit “Front i Kuq Popullor”, një organizatë politike e emigracionit shqiptar që vepronte në Republikën Federale të Gjermanisë. Për autoritetet jugosllave, çdo lidhje reale apo e supozuar me organizata të emigracionit politik konsiderohej provë e mjaftueshme për të argumentuar ekzistencën e një veprimtarie armiqësore dhe kundër shtetit.

Foto: Bajram Gashi

Në qendër të procesit gjyqësor dhe në bazë të aktgjykimit të Gjykatës së Qarkut në Prishtinë – P.nr. 123/81, qëndronte figura e Bajram Gashit (1959), një i ri vetëm njëzetedyvjeçar, i cili konsiderohej nga organet e hetuesisë si themeluesi dhe organizatori kryesor i grupit. Për shkak të rolit që iu atribuua në organizimin dhe drejtimin e veprimtarisë ilegale, ai u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg, dënimi më i rëndë i shqiptuar në këtë proces.

Historia e Bajram Gashit ishte e veçantë edhe për faktin se përplasja e tij me autoritetet nuk kishte filluar me këtë proces. Veprimtaria e tij politike ishte vëzhguar prej kohësh nga organet e sigurisë, ndërsa më herët ai ishte ndëshkuar edhe si pjesëtar i milicisë, nën akuzat për propagandë armiqësore dhe zbulim të sekretit zyrtar. Këto episode dëshmonin se ai tashmë konsiderohej nga pushteti si person me bindje të forta politike dhe me prirje për veprimtari opozitare.

Gjatë procesit gjyqësor, Bajram Gashi nuk e mohoi angazhimin e tij politik. Përkundrazi, sipas dokumenteve të gjykimit, ai kishte pranuar se kishte vepruar në funksion të realizimit të ideve që synonin ndryshimin e statusit politik të Kosovës. Ai e mbështeste hapur të drejtën e shqiptarëve për vetëvendosje dhe e konsideronte legjitime kërkesën për ndryshimin e kufijve ekzistues, bindje që në rrethanat politike të kohës interpretohej si veprimtari kundër shtetit.

Sot, dekada pas këtyre ngjarjeve, proceset e tilla gjyqësore shihen jo vetëm si episode juridike, por edhe si dëshmi të përplasjes së madhe ndërmjet aspiratave kombëtare shqiptare dhe sistemit politik të Jugosllavisë socialiste. Ato mbeten pjesë e historisë së rezistencës ilegale shqiptare, e cila, pavarësisht represionit, burgimeve dhe dënimeve të rënda, vazhdoi të mbajë gjallë idenë e lirisë dhe të vetëvendosjes kombëtare.

Në kujtesën historike të Kosovës, emrat e atyre veprimtarëve mbeten të lidhur me një periudhë të vështirë, kur bindjet politike dhe idealet kombëtare paguheshin me vite të gjata burgimi. Për shumë prej tyre, qelitë e burgjeve u shndërruan në çmimin e sakrificës për një ideal që besonin se i përkiste së ardhmes së popullit të tyre.

Veprimtaria atdhetare e “Komitetit të vendit në Gllogoc”

Tubimit të organizuar nga veprimtarët e lëvizjes ilegale në fshatin Llapushnik të komunës së Gllogocit i parapriu një periudhë përgatitjesh, kontaktesh të fshehta dhe bashkërendimi të kujdesshëm ndërmjet grupeve të ndryshme patriotike që vepronin në Kosovë në fundin e viteve shtatëdhjetë dhe fillimin e viteve tetëdhjetë. Në këtë proces një rol të rëndësishëm luajtën takimet dhe bashkëpunimi ndërmjet Bajram Gashit dhe Ismail Haradinajt, i cili ishte një nga figurat udhëheqëse të grupit të njohur si “Komiteti i Vendit” në Deçan. Këto kontakte nuk ishin thjesht takime organizative, por përfaqësonin hallka të rëndësishme të një rrjeti të gjerë veprimtarësh që synonin forcimin e ndërgjegjes kombëtare dhe organizimin e rezistencës politike kundër sistemit jugosllav.

Në fazat e para të këtij bashkëpunimi, aktiviteti kryesor ishte shpërndarja e materialeve propaganduese dhe e literaturës ilegale, e cila kishte një rëndësi të veçantë në kushtet e censurës dhe kontrollit të rreptë shtetëror. Përmes rrugëve të fshehta dhe me një kujdes të jashtëzakonshëm, veprimtarët e Gllogocit furnizoheshin me revistat “Bashkimi” dhe “Lajmëtari i Lirisë”, botime që shërbenin si mjete të fuqishme për përhapjen e ideve atdhetare dhe për informimin e rinisë shqiptare mbi zhvillimet politike dhe kombëtare. Këto revista lexoheshin fshehurazi, kalonin dorë më dorë dhe ndikuan dukshëm në formimin politik të shumë të rinjve që më vonë do të bëheshin pjesë e organizimeve ilegale.

Në këtë klimë të mobilizimit politik dhe kombëtar, gjatë muajit shtator të vitit 1980, me udhëzime dhe orientime që vinin nga veprimtarët e Deçanit, u hodhën themelet e një strukture të re organizative në komunën e Gllogocit. Kështu u formua “Komiteti i Vendit për Gllogoc”, një organizatë që synonte të koordinonte aktivitetet ilegale në këtë zonë dhe të zgjeronte rrjetin e veprimit politik ndër shqiptarët.
Formimi i “Komitetit të Vendit për Gllogoc” shënoi një etapë të rëndësishme në konsolidimin e organizimit ilegal shqiptar në Drenicë gjatë viteve të para të dekadës së tetëdhjetë. Në një kohë kur veprimtaria politike jashtë kornizave të lejuara nga sistemi jugosllav ndiqej me ashpërsi nga organet e sigurimit, krijimi i një strukture të organizuar kërkonte jo vetëm guxim, por edhe disiplinë të lartë konspirative. Për këtë arsye, në mbledhjen themeluese të komitetit, krahas ndarjes së detyrave organizative, secili anëtar mori edhe një pseudonim, i cili do të shërbente si identitet i fshehtë gjatë veprimtarisë ilegale.

Në krye të komitetit u zgjodh Alush Thaqi nga Llapushniku, një i ri i formuar në frymën e idealit kombëtar dhe i njohur për përkushtimin e tij ndaj çështjes shqiptare. Në organizatë ai mori pseudonimin “Bregu”, një emërtim që simbolikisht evokon qëndrueshmërinë, mbështetjen dhe pikën e orientimit në kohë të vështira. Si kryetar i komitetit, Alush Thaqi mbante përgjegjësinë kryesore për koordinimin e veprimtarisë, ruajtjen e lidhjeve me strukturat e tjera ilegale dhe zbatimin e vendimeve që merreshin në funksion të zgjerimit të organizatës.
Një nga figurat më aktive të këtij organizimi ishte edhe Bajram Gashi, i cili u zgjodh sekretar organizativ. Detyra e tij ishte ndër më të ndjeshmet, sepse përfshinte mbajtjen e kontakteve, koordinimin e veprimtarëve dhe sigurimin e funksionimit të pandërprerë të rrjetit organizativ. Në frymën e traditës konspirative ai mori pseudonimin “Skyfteri”, një emër që në simbolikën shqiptare lidhet me vigjilencën, shkathtësinë dhe aftësinë për të vëzhguar nga larg zhvillimet politike. Ky pseudonim pasqyronte në mënyrë domethënëse rolin e tij si organizator dhe lidhës ndërmjet anëtarëve të komitetit.

Përgjegjësia për administrimin e mjeteve financiare iu besua Ismet Sopit, i cili u zgjodh arkëtar i organizatës. Në kushtet e ilegalitetit, fondet e mbledhura nga anëtarësia kishin rëndësi jetike për sigurimin e literaturës, materialeve propaganduese dhe për mbështetjen e aktiviteteve të fshehta. Ismet Sopi mori pseudonimin “Shpëtimi”, një emër që bartte ngarkesë të fortë simbolike dhe që shprehte shpresën e brezit të asaj kohe për çlirim dhe ndryshim politik. Ai mishëronte bindjen se sakrificat e veprimtarëve do të çonin drejt një të ardhmeje më të mirë për popullin shqiptar.

Në përbërje të komitetit bënte pjesë edhe Çerkin Sopi, i cili mori pseudonimin “Flaka”. Ky emër ishte veçanërisht domethënës, sepse flaka në traditën kombëtare shqiptare simbolizon dritën, gjallërinë, revoltën dhe qëndresën. Në një periudhë kur fryma e rezistencës po përhapej gjithnjë e më shumë në mesin e rinisë shqiptare, pseudonimi i tij shprehte vendosmërinë për të mbajtur gjallë idealin kombëtar dhe për të mos lejuar shuarjen e aspiratave për liri.

Po ashtu, pjesë e komitetit ishte edhe Nuhi Sopi, i cili në veprimtarinë ilegale njihej me pseudonimin “Koci”. Edhe ky emërtim, si shumë pseudonime të tjera të përdorura nga organizatat ilegale, kishte funksion mbrojtës dhe konspirativ, duke fshehur identitetin e vërtetë të veprimtarit nga organet e ndjekjes. Në të njëjtën kohë, ai përfaqësonte lidhjen e fortë të anëtarëve me organizatën dhe me misionin që kishin marrë përsipër.

Përdorimi i pseudonimeve nuk ishte thjesht një masë sigurie. Ai përbënte pjesë të kulturës organizative të lëvizjes ilegale shqiptare, ku secili anëtar, duke marrë një emër të ri, fitonte një identitet të dytë politik e atdhetar. Këto nofka shërbenin si simbole të rolit, karakterit dhe misionit që secili kishte brenda organizatës. Në këtë mënyrë, “Bregu”, “Skyfteri”, “Shpëtimi”, “Flaka” dhe “Koci” nuk ishin vetëm pseudonime konspirative, por u shndërruan në pjesë të historisë së organizimit ilegal shqiptar në Drenicë, duke dëshmuar për përkushtimin, disiplinën dhe idealizmin e një brezi që vepronte në fshehtësi për kauzën kombëtare.
Sipas aktgjykimit të Gjykatës së Qarkut në Prishtinë me numër P.nr.123/81, u shqiptuan këto dënime:

P. nr. 123/ 81

1. Bajram B.Gashi, polic, (1959), Llapushnik, neni 136 LPJ. 20.10.1981. (15 vjet burg)
2. Ismet Tafil Sopi, (1957), Runik, neni 136 LPJ. (14 vjet burg)
3. Alush Rifat Thaçi, student, (1956), Llapushnik, neni 136 LPJ. (13 vjet burg)
4. Halil Tahir Kuliqi, arsimtar, (1952), Dobrajë, neni 114 LPJ. (11 vjet burg)
5. Naim Shaip Bujupi, arsimtar, (1948), Orllat, neni 114 LPJ. (12 vjet burg)

Formimi i “Komitetit të Vendit për Gllogoc” shënoi një etapë të re në organizimin e lëvizjes ilegale në Drenicë. Ai dëshmonte përpjekjet e vazhdueshme të veprimtarëve shqiptarë për të krijuar struktura të qëndrueshme organizative, për të ruajtur lidhjet ndërmjet grupeve të ndryshme dhe për të mbajtur gjallë idealin e lirisë kombëtare në një kohë kur çdo aktivitet i tillë ndëshkohej ashpër nga aparati shtetëror jugosllav. Sakrifica e Alush Thaqit, Ismet Hotit dhe bashkëveprimtarëve të tyre mbeti pjesë e rëndësishme e historisë së rezistencës politike shqiptare në Kosovë, duke dëshmuar vendosmërinë e një brezi që ishte i gatshëm të përballej me burgun dhe persekutimin në emër të idealeve kombëtare.

Mbledhja themeluese e “Komitetit të Vendit për Gllogoc” përfaqësonte jo vetëm një akt organizativ, por edhe një moment të rëndësishëm në historinë e veprimtarisë ilegale shqiptare në Kosovë. Në kushtet e një regjimi që ushtronte kontroll të vazhdueshëm mbi çdo shfaqje të organizimit politik shqiptar, krijimi i strukturave të fshehta kërkonte disiplinë të lartë, besim të ndërsjellë dhe respektim rigoroz të rregullave të konspiracionit. Pikërisht për këtë arsye, pranimi i secilit anëtar në radhët e organizatës shoqërohej me një ritual të veçantë organizativ: atij i caktohej një pseudonim, i cili do të përdorej gjatë gjithë veprimtarisë ilegale.

Përveç treshes udhëheqëse që drejtonte veprimtarinë e komitetit, edhe anëtarët e tjerë kishin role dhe përgjegjësi të përcaktuara qartë. Organizata nuk funksiononte mbi baza spontane, por sipas një ndarjeje konkrete të detyrave, ku secili kontribuonte sipas mundësive dhe kapaciteteve të veta. Disa merreshin me shpërndarjen e literaturës ilegale, të tjerë me sigurimin e lidhjeve ndërmjet grupeve, ndërsa të tjerë me mbledhjen e fondeve ose me ruajtjen e materialeve propaganduese. Kjo mënyrë organizimi dëshmonte nivelin e vetëdijes politike dhe seriozitetin me të cilin trajtohej veprimtaria kombëtare në ato vite.

Një aspekt i rëndësishëm i funksionimit të komitetit ishte edhe mbështetja financiare e veprimtarisë. Çdo anëtar paguante rregullisht anëtarësinë, duke kontribuar në krijimin e një fondi të përbashkët. Këto mjete shërbenin për sigurimin e materialeve të nevojshme, për shumëfishimin e trakteve, për shpërndarjen e literaturës ilegale dhe për mbulimin e shpenzimeve të ndryshme që kërkonte aktiviteti konspirativ. Në kushtet kur organizatat shqiptare nuk kishin asnjë mbështetje institucionale dhe vepronin nën kërcënimin e vazhdueshëm të ndëshkimit, këto kontribute përfaqësonin jo vetëm një detyrim organizativ, por edhe një akt përkushtimi ndaj idealit kombëtar. (Vijon)