Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Sipas të dhënave të paraqitura në aktakuzë dhe materialet e procedurës hetimore, Jashar Salihu u përfshi në strukturat e organizatës ilegale në një periudhë relativisht të vonshme, duke u bërë anëtar i të ashtuquajturit “Komitet i Vendit” pas themelimit të tij. Megjithatë, angazhimi i tij në aktivitetet e organizatës u kushtëzua nga rrethana objektive që lidhnin me detyrimet e tij ushtarake. Vetëm pak ditë pas pranimit në strukturën drejtuese të organizatës, ai u thirr për kryerjen e shërbimit të detyrueshëm ushtarak, gjë që kufizoi ndjeshëm mundësinë e pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë dhe të vazhdueshme në aktivitetet operative të grupit.

Pavarësisht këtyre kufizimeve, dokumentacioni i kohës e paraqet Jashar Salihun si një anëtar që vazhdoi të kontribuonte në funksionimin e organizatës përmes formave të ndryshme të komunikimit dhe kontakteve që arrinte të mbante me persona të ndryshëm. Edhe pse larg qendrës së veprimit organizativ, ai përpiqej të ruante lidhjet me strukturat e organizatës dhe të përmbushte detyrat që konsideroheshin të rëndësishme për zgjerimin dhe konsolidimin e rrjetit të saj.

Një nga aspektet kryesore të aktivitetit të tij lidhej me angazhimin e individëve të rinj në kuadër të organizatës. Sipas aktakuzës, ai arriti të përfshinte në rrjetin e tij organizativ Xhavit Hoxhën, i cili më pas u bë pjesë e strukturës së organizatës. Në përputhje me praktikën konspirative që ndiqej nga grupi, Xhavit Hoxha mori pseudonimin “Pushka”, emër që përdorej në komunikimet dhe aktivitetet e brendshme të organizatës për të ruajtur fshehtësinë e identitetit të anëtarëve.

Përfshirja e Xhavit Hoxhës nuk mbeti vetëm në nivelin formal të anëtarësimit. Sipas dokumenteve gjyqësore, Jashar Salihu i ngarkoi atij detyra konkrete dhe e orientoi lidhur me mënyrën e veprimit në kuadër të organizatës. Duke qenë se shërbimi ushtarak e kufizonte mundësinë e tij për të mbajtur kontakte të vazhdueshme, ai e udhëzoi Xhavit Hoxhën që, në mungesë të tij, të komunikonte dhe të koordinonte aktivitetet me Ismajl Haradinajn dhe Hasan Ukëhaxhajn, të cilët konsideroheshin ndër figurat kryesore të strukturës drejtuese të organizatës. Ky veprim dëshmon për ekzistencën e një sistemi të organizuar të komunikimit dhe të vazhdimësisë së veprimtarisë, ku secili anëtar ishte i lidhur me hallka të caktuara organizative.

Përveç angazhimit në zgjerimin e rrjetit të anëtarësisë, Jashar Salihu vazhdoi të merrej edhe me identifikimin e personave që konsideroheshin të përshtatshëm për t’u afruar me organizatën. Sipas aktakuzës, ai përpiqej të krijonte një rreth bashkëmendimtarësh, të cilët ndanin pikëpamje të ngjashme politike dhe mund të kontribuonin në realizimin e objektivave të grupit. Kjo veprimtari përbënte një element të rëndësishëm të strategjisë së organizatës për zgjerimin gradual të bazës së saj mbështetëse dhe për krijimin e lidhjeve të reja në mjedise të ndryshme shoqërore.

Një komponent tjetër i aktivitetit të tij lidhej me qarkullimin dhe studimin e materialeve politike. Sipas dokumenteve të kohës, Jashar Salihu furnizohej me materiale që autoritetet jugosllave i cilësonin si propagandë armiqësore dhe i studionte ato me qëllim të njohjes me përmbajtjen ideologjike dhe programore të organizatës. Këto materiale shërbenin si burim informacioni dhe formimi politik për anëtarët, ndërsa qarkullimi i tyre konsiderohej nga organet shtetërore si pjesë e aktivitetit ilegal të organizatës.

Nga këndvështrimi i analizës historike, rasti i Jashar Salihut tregon se organizatat ilegale shqiptare të asaj periudhe përpiqeshin të ruanin funksionalitetin e tyre edhe në rrethana kur anëtarët përballeshin me kufizime objektive, siç ishte shërbimi i detyrueshëm ushtarak. Përmes krijimit të rrjeteve të besimit, përdorimit të pseudonimeve, delegimit të detyrave dhe ruajtjes së kontakteve të vazhdueshme ndërmjet hallkave organizative, këto struktura synonin të siguronin vazhdimësinë e aktivitetit të tyre pavarësisht pengesave individuale.
Në këtë kuptim, veprimtaria e Jashar Salihut paraqet një shembull të mënyrës se si organizatat ilegale funksiononin përmes mekanizmave të decentralizuar të organizimit dhe komunikimit. Edhe pse mundësitë e tij për angazhim të drejtpërdrejtë ishin të kufizuara për shkak të shërbimit ushtarak, ai vazhdoi të kontribuonte në zgjerimin e rrjetit organizativ, në orientimin e anëtarëve të rinj dhe në ruajtjen e lidhjeve ndërmjet strukturave të organizatës, duke luajtur kështu një rol të rëndësishëm në funksionimin dhe vazhdimësinë e saj.

Atdhetarja e madhe Shkurte (Drita) Kuqi

Sipas të dhënave të paraqitura në dokumentacionin gjyqësor, Shkurte (Drita) Kuqi konsiderohej një nga anëtaret aktive të organizatës ilegale, e cila, përveç aktiviteteve të përshkruara më herët, ishte e angazhuar në zbatimin e detyrave që rridhnin nga dokumentet themelore të organizatës, përkatësisht Statuti dhe Programi i saj, si dhe nga vendimet e marra në kuadër të strukturës drejtuese të njohur si “Komiteti i Vendit”. Veprimtaria e saj paraqitet si pjesë e përpjekjeve të organizatës për të zgjeruar bazën e anëtarësisë, për të konsoliduar rrjetin e bashkëpunëtorëve dhe për të siguruar vazhdimësinë e veprimit në territore të ndryshme të Kosovës.

Foto: Shkurte (Drita) Kuqi

Në kuadër të këtij angazhimi, Shkurte Kuqi ishte e përfshirë në procesin e identifikimit dhe rekrutimit të individëve që konsideroheshin të përshtatshëm për t’u përfshirë në veprimtarinë e organizatës. Sipas aktakuzës, ajo arriti të angazhonte Haxhi Haxhiun nga fshati Batushë, i cili pas përfshirjes në organizatë mori pseudonimin konspirativ “Shpejtonvala”. Përdorimi i pseudonimeve ishte një praktikë e zakonshme në organizatat ilegale të asaj periudhe dhe kishte për qëllim ruajtjen e fshehtësisë organizative, mbrojtjen e identitetit të anëtarëve dhe zvogëlimin e rrezikut nga depërtimi i organeve të sigurisë shtetërore në rrjetin e organizatës.
Përveç Haxhi Haxhiut, Shkurte Kuqi angazhoi edhe Hidajete Shabanin nga fshati Perlepnicë e komunës së Gjilanit. Edhe në këtë rast, në përputhje me rregullat konspirative të organizatës, anëtarja e re mori një pseudonim organizativ, konkretisht emrin “Ylli”. Përfshirja e saj në rrjetin organizativ paraqitet si pjesë e procesit të zgjerimit territorial të organizatës dhe e përpjekjeve për krijimin e hallkave të reja vepruese në zona të ndryshme të Kosovës.

Sipas materialeve hetimore, procesi i angazhimit të këtyre personave nuk realizohej në mënyrë spontane apo formale, por paraprihej nga një proces i njohjes dhe bindjes ideologjike. Shkurte Kuqi, para se t’i përfshinte ata në organizatë, u prezantonte dhe u shpjegonte dokumentet bazë të saj, veçanërisht Statutin dhe Programin politik. Këto dokumente përmbanin parimet organizative, objektivat politike dhe orientimet ideologjike mbi të cilat mbështetej veprimtaria e organizatës. Në këtë mënyrë, pranimi i anëtarëve të rinj shoqërohej me një proces të formimit politik dhe të njohjes me qëllimet e grupit, duke synuar krijimin e një niveli të caktuar të vetëdijes dhe përkushtimit organizativ.
Një element me rëndësi në dokumentacionin gjyqësor lidhet me faktin se gjatë fazës hetimore autoritetet shtetërore gjetën një ekzemplar të Statutit të organizatës në shtëpinë e Hidajete Shabanit. Ky fakt u përdor nga organet e ndjekjes penale si një nga provat materiale që dëshmonin lidhjen e saj me organizatën dhe përfshirjen në aktivitetet e saj. Në interpretimin e autoriteteve të kohës, posedimi i dokumenteve programore të organizatës konsiderohej tregues i njohjes dhe pranimit të orientimeve të saj politike dhe organizative.
Andaj, veprimtaria e Shkurte Kuqit ilustron rolin që kishin gratë në strukturat e lëvizjes ilegale shqiptare gjatë fundviteve të shtatëdhjeta dhe fillimit të viteve tetëdhjeta. Ndryshe nga perceptimi tradicional që i paraqet këto organizata si struktura të dominuara ekskluzivisht nga burrat, dokumentet e kohës tregojnë se edhe gratë merrnin pjesë aktive në proceset e organizimit, rekrutimit, komunikimit dhe përhapjes së literaturës politike.

Aktiviteti i atdhetares së devotshme Drita kuqi dëshmon për ekzistencën e një metode të strukturuar të zgjerimit të organizatës, ku anëtarët ekzistues krijonin hallka të reja veprimi, rekrutonin individë të rinj, i njihnin ata me dokumentet programore dhe i integronin gradualisht në rrjetin organizativ. Kjo formë veprimi përbënte një nga mekanizmat kryesorë për ruajtjen dhe zgjerimin e organizatave ilegale në kushtet e kontrollit të vazhdueshëm policor dhe represionit politik që karakterizonte periudhën para dhe pas demonstratave të vitit 1981. Në këtë kontekst, roli i Shkurte (Drita) Kuqit paraqitet si pjesë e rëndësishme e procesit të organizimit dhe konsolidimit të rrjetit ilegal shqiptar në Kosovë.

Veprimtaria ilegale patriotike e Xhavit Hoxhës

Sipas materialeve të paraqitura në procedurën gjyqësore, Xhavit Hoxha paraqitet si një nga anëtarët e organizatës ilegale, aktiviteti i të cilit lidhej me realizimin e detyrave që rridhnin nga dokumentet programore dhe organizative të grupit, veçanërisht nga Statuti dhe orientimet e përcaktuara nga strukturat drejtuese të organizatës. Veprimtaria e tij, sipas interpretimit të autoriteteve të kohës, ishte e përqendruar në zgjerimin e ndikimit të organizatës në mjedisin shoqëror dhe në mbledhjen e informacioneve që mund të përdoreshin për qëllimet e saj politike dhe propagandistike.

Në kuadër të këtij angazhimi, Xhavit Hoxha zhvillonte kontakte dhe biseda me persona të ndryshëm në territorin e komunës së Gjakovës, por edhe në zona të tjera jashtë saj. Këto komunikime, sipas aktakuzës, kishin për qëllim krijimin e lidhjeve të reja dhe afrimin e individëve që konsideroheshin të përshtatshëm për t’u përfshirë në veprimtarinë e organizatës ose për të mbështetur objektivat e saj politike. Autoritetet shtetërore i cilësonin këto biseda si të dëmshme, duke vlerësuar se përmes tyre synohej ndikimi në formimin e qëndrimeve kritike ndaj rendit politik ekzistues dhe zgjerimi i rrethit të bashkëmendimtarëve të organizatës.

Foto: Xhavit Hoxha

Një aspekt tjetër i aktivitetit të tij lidhej me mbledhjen sistematike të informacioneve nga burime të ndryshme. Sipas dokumenteve hetimore, nëpërmjet kontakteve dhe ndërmjetësimit të personave të tjerë, Xhavit Hoxha siguronte të dhëna dhe shënime lidhur me rastet e paraburgimeve, arrestimeve dhe masave të tjera të ndërmarra nga organet shtetërore ndaj personave të dyshuar për veprimtari politike. Këto informacione konsideroheshin me rëndësi për organizatën, pasi shërbenin për njohjen e veprimtarisë së aparatit shtetëror të sigurisë dhe për informimin e anëtarëve mbi zhvillimet që lidhnin me ndjekjen e veprimtarëve politikë.

Përveç kësaj, ai angazhohej edhe në mbledhjen e të dhënave për ngjarje dhe zhvillime të ndryshme shoqërore, politike dhe juridike, të cilat sipas interpretimit të organeve të ndjekjes penale përdoreshin për të ndërtuar një diskurs kritik ndaj institucioneve shtetërore. Autoritetet jugosllave vlerësonin se informacionet e tilla mund të shfrytëzoheshin në veprimtarinë propagandistike të organizatës, me qëllim paraqitjen e rasteve që konsideroheshin si dëshmi të padrejtësive politike, kufizimeve të të drejtave ose formave të dhunës ndaj shqiptarëve në Kosovë.
Në këtë kontekst, mbledhja dhe sistemimi i informacioneve nuk paraqitej thjesht si një aktivitet individual, por si pjesë e një veprimtarie më të gjerë organizative. Sipas dokumentacionit gjyqësor, këto të dhëna mund të përdoreshin për hartimin e materialeve informuese, për komunikim me hallkat e tjera të organizatës ose për transmetimin e informacionit drejt rrjeteve të veprimit politik jashtë Kosovës. Për këtë arsye, organet shtetërore e konsideronin aktivitetin e tij si pjesë të mekanizmave të grumbullimit dhe shpërndarjes së informacionit që mbështesnin funksionimin e organizatës ilegale.

Andaj, aktiviteti i përshkruar i Xhavit Hoxhës pasqyron një nga dimensionet karakteristike të organizimit ilegal shqiptar në Kosovë gjatë fundviteve të shtatëdhjeta dhe fillimit të viteve tetëdhjeta. Krahas rekrutimit të anëtarëve dhe shpërndarjes së literaturës politike, organizatat ilegale i kushtonin rëndësi edhe mbledhjes së informacionit mbi zhvillimet politike dhe veprimet e organeve shtetërore. Kjo praktikë synonte krijimin e një baze të dhënash që mund të shfrytëzohej për analizë politike, për informimin e anëtarësisë dhe për ndërtimin e narrativave kundërshtuese ndaj politikave zyrtare jugosllave.

Prandaj, në dritën e dokumenteve të periudhës, veprimtaria e Xhavit Hoxhës mund të kuptohet si pjesë e një sistemi më të gjerë të komunikimit, mbledhjes së informacionit dhe zgjerimit të ndikimit ideologjik të organizatës. Ndërsa autoritetet e kohës e interpretonin këtë aktivitet si veprimtari të drejtuar kundër shtetit dhe sistemit vetëqeverisës socialist, nga këndvështrimi historik ai përbën një element të rëndësishëm për studimin e metodave të organizimit dhe funksionimit të lëvizjeve ilegale shqiptare në Kosovë në periudhën që parapriu dhe shoqëroi zhvillimet politike të vitit 1981.

Dinë Ahmetaj dhe veprimtaria ilegale

Sipas materialeve të paraqitura në aktakuzë dhe dokumentacionit hetimor, Dinë Ahmetaj kishte njohuri të hershme mbi ekzistencën, strukturën dhe orientimet programore të organizatës ilegale. Qysh përpara formimit të të ashtuquajturit “Komitet i Vendit”, ai ishte njohur me dokumentet themelore të organizatës, përkatësisht me Statutin dhe Programin e saj politik, gjë që nënkupton se ai kishte informacion të mjaftueshëm mbi objektivat strategjike, parimet organizative dhe synimet që organizata synonte të realizonte përmes veprimtarisë së saj. Kjo njohje paraprake e vendoste atë në mesin e individëve që kishin një kuptim relativisht të qartë të platformës ideologjike dhe politike të grupit.

Foto: Din Ahmetaj

Megjithatë, sipas interpretimit të organeve të ndjekjes penale, në fazat e para të organizimit ai nuk kishte shfaqur gatishmëri të plotë për t’u angazhuar në mënyrë aktive në veprimtarinë e organizatës. Pavarësisht njohjes së qëllimeve dhe orientimeve të saj, qëndrimi i tij karakterizohej nga një hezitim i caktuar dhe mungesë vendosmërie për t’u përfshirë në nivelet më të larta të aktivitetit organizativ. Për këtë arsye, sipas dokumenteve të kohës, ai nuk u përfshi në përbërjen e “Komitetit të Vendit”, organit drejtues të organizatës. Ky përjashtim nuk u formalizua përmes ndonjë vendimi të shprehur, por ndodhi në mënyrë të heshtur, si rezultat i vlerësimit të bërë nga anëtarët kryesorë të organizatës lidhur me nivelin e përkushtimit dhe gatishmërisë së tij për veprim.

Megjithatë, kjo situatë nuk mbeti e pandryshuar. Sipas aktakuzës, me kalimin e kohës Dinë Ahmetaj iu nënshtrua një procesi të vazhdueshëm komunikimi dhe bindjeje nga anëtarë të tjerë të organizatës, të cilët synonin ta aktivizonin më fuqishëm në veprimtarinë e grupit. Përmes kontakteve të shpeshta, diskutimeve politike dhe përpjekjeve për ta afruar më tepër me qëllimet e organizatës, ai gradualisht ndryshoi qëndrimin e tij fillestar dhe u përfshi më aktivisht në aktivitetet organizative. Ky proces paraqitet në dokumentacion si një formë e riaktivizimit të tij politik, përmes së cilës ai kaloi nga një pozicion relativisht pasiv në një rol më aktiv brenda rrjetit organizativ.
Pas këtij riangazhimi, Dinë Ahmetaj filloi të merrte pjesë në zgjerimin e rrjetit të organizatës përmes krijimit të hallkave të reja vepruese. Në këtë kuadër, ai angazhoi Emrush Lokajn dhe Sylë Xhaferajn, të cilët sipas dokumenteve hetimore u përfshinë në rrjetin e organizatës nëpërmjet kontakteve dhe ndikimit të tij. Ky veprim konsiderohej nga autoritetet si pjesë e procesit të rekrutimit dhe zgjerimit të bazës organizative të grupit.

Në përputhje me praktikën konspirative të organizatës, anëtarëve të rinj iu caktuan pseudonime, të cilat shërbenin si mjete për ruajtjen e fshehtësisë dhe mbrojtjen e identitetit të tyre. Emrush Lokaj mori pseudonimin “Drini 1”, ndërsa Sylë Xhaferaj pseudonimin “Drini 2”. Përdorimi i emrave të tillë konspirativë ishte karakteristikë e organizatave ilegale të periudhës dhe kishte funksion praktik në komunikimin e brendshëm, duke zvogëluar mundësinë e identifikimit të drejtpërdrejtë të pjesëmarrësve në rast të depërtimit të organeve të sigurisë në rrjetin organizativ.

Nga perspektiva organizative, veprimtaria e Dinë Ahmetajt pasqyron procesin përmes të cilit individët me njohuri paraprake mbi organizatën mund të kalonin nga një fazë e hezitimit ose e angazhimit të kufizuar në një rol më aktiv në strukturat ilegale. Dokumentet e kohës sugjerojnë se organizata i kushtonte rëndësi të veçantë bindjes ideologjike dhe integrimit gradual të individëve, duke synuar që anëtarët të fitonin një nivel të mjaftueshëm përkushtimi para se t’u besohej zgjerimi i rrjetit organizativ.

Në aspektin historik, ky rast ilustron një nga mekanizmat kryesorë të funksionimit të lëvizjeve ilegale shqiptare në Kosovë gjatë fundviteve të shtatëdhjeta dhe fillimit të viteve tetëdhjeta. Përmes kontakteve personale, ndikimit ideologjik dhe krijimit të hallkave të reja të organizimit, këto struktura synonin të siguronin vazhdimësinë e veprimtarisë së tyre dhe zgjerimin gradual të bazës mbështetëse. Rasti i Dinë Ahmetajt tregon se procesi i përfshirjes në organizatë nuk ishte gjithmonë i menjëhershëm, por shpesh kalonte nëpër faza të ndryshme të njohjes, bindjes dhe aktivizimit, derisa individët merrnin role më të rëndësishme në rrjetin organizativ. (Vijon)