Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Pas një procesi të gjatë hetimor dhe pas zhvillimit të disa seancave gjyqësore, autoritetet jugosllave e përmbyllën një nga proceset më të rëndësishme politike kundër veprimtarëve të Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës. Më 7 gusht 1981, Gjykata e Qarkut në Pejë shpalli aktgjykimin përfundimtar ndaj njëmbëdhjetë të akuzuarve, shumica prej të cilëve ishin arsimtarë, profesorë dhe studentë. Përbërja profesionale e grupit dëshmonte se lëvizja kishte gjetur mbështetje të konsiderueshme në mesin e inteligjencës shqiptare dhe rinisë së arsimuar, të cilat në atë kohë luanin rol të rëndësishëm në artikulimin e kërkesave kombëtare dhe politike të shqiptarëve në Kosovë.
Gjykata i shpalli fajtorë të akuzuarit për veprimtari ilegale politike dhe organizative në kuadër të Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës, duke u shqiptuar dënime të rënda me burgim:
1. Ismail Haradinaj (38 vjeç), arsimtar nga Gllogjani i Deçanit – 14 vjet burgim;
2. Hasan Ukëhaxhaj (38 vjeç), profesor nga Carrabregu i Deçanit – 11 vjet burgim;
3. Abdullah Hasanmetaj (31 vjeç), arsimtar nga Strellci i Epërm i Deçanit – 9 vjet burgim;
4. Jashar Salihu (28 vjeç), profesor nga Batusha e Gjakovës – 7 vjet burgim;
5. Shkurte-Drita Kuçi (25 vjeçe), profesoreshë nga Juniku – 6 vjet burgim;
6. Nazmi Selmanaj (27 vjeç), student nga Gllogjani i Deçanit – 5 vjet burgim;
7. Xhavit Hoxha (19 vjeç), arsimtar nga Juniku – 4 vjet burgim;
8. Aliter Dervishaj (21 vjeç), student nga Gllogjani i Deçanit – 4 vjet burgim;
9. Din Ahmetaj (34 vjeç), profesor nga Gllogjani i Deçanit – 3 vjet burgim;
10. Muhamet Haklaj (26 vjeç), arsimtar nga Isniqi i Deçanit – 3 vjet burgim;
11. Niman Mustafaj (33 vjeç), profesor nga Gllogjani i Deçanit – 3 vjet burgim.

Këto dënime përbënin një nga goditjet më të rënda që pushteti jugosllav u kishte dhënë strukturave ilegale shqiptare në Kosovë pas demonstratave të vitit 1981. Nëpërmjet këtij procesi gjyqësor, autoritetet synonin jo vetëm ndëshkimin e individëve të përfshirë në veprimtarinë organizative, por edhe dërgimin e një mesazhi paralajmërues ndaj të gjithë atyre që mbështesnin ose simpatizonin lëvizjen kombëtare shqiptare. Megjithatë, në kujtesën historike shqiptare, të dënuarit e këtij procesi mbetën pjesë e brezit të veprimtarëve që, në rrethana të vështira politike, u përfshinë në përpjekjet për organizim dhe rezistencë kombëtare, duke paguar për këtë angazhim me vite të gjata burgimi dhe sakrifice personale.

A K T GJ Y K I M I
P. nr. 106/81
N Ë E M Ë R T Ë P O P U LL I T

Në procesin e gjerë të represionit politik që pasoi demonstratat e vitit 1981 në Kosovë, një nga rastet më të rëndësishme gjyqësore ishte ai kundër anëtarëve të organizatës ilegale “Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës”, i zhvilluar para Gjykatës së Qarkut në Pejë. Ky proces përbën një burim të rëndësishëm për studimin e mënyrës se si sistemi juridik dhe politik jugosllav trajtonte veprimtarinë e organizatave ilegale shqiptare, të cilat konsideroheshin si kërcënim për rendin kushtetues dhe integritetin territorial të federatës.
Gjykimi u zhvillua nga një trup gjykues i përbërë nga kryetari i trupit, Riza Loci, gjyqtari Orhan Basha, si dhe gjyqtarët porotë Pren Veselloviq, Cvetko Baqeviq dhe Bajram Blakaj, ndërsa procesverbalin e mbante Fehime Avdiu. Përbërja e këtij trupi gjykues pasqyronte modelin e gjykimit penal të kohës, ku krahas gjyqtarëve profesionistë merrnin pjesë edhe gjyqtarët porotë, si pjesë e sistemit juridik të Jugosllavisë socialiste.
Në bankën e të akuzuarve u gjendën njëmbëdhjetë persona, shumica arsimtarë, profesorë dhe studentë nga rajoni i Deçanit dhe më gjerë. Ata ishin: Ismail Haradinaj, Hasan Ukëhaxhaj, Abdullah Hasanmetaj, Jashar Salihu, Shkurte-Drita Kuçi, Xhavit Hoxha, Din Ahmetaj, Ali Dervishaj, Nazmi Selmanaj, Muhamet Haklaj dhe Niman Mustafaj. Mbrojtja e tyre juridike i ishte besuar avokatëve Avdylaziz Daci, Mustafa Radoniqi, Gavrillo Vuleviq dhe Adem Bajri, të cilët përfaqësonin të akuzuarit gjatë gjithë procedurës gjyqësore.
Procesi u zhvillua mbi bazën e aktakuzave të ngritura nga Prokuroria Publike e Qarkut në Pejë, të regjistruara me numrat PP.nr. 62/81 dhe PP.nr. 112/81, të datës 20 korrik 1981. Në to përfshiheshin akuza të shumta të mbështetura në dispozitat e Ligjit Penal të Jugosllavisë (LPJ), veçanërisht ato që lidhnin me veprimtarinë armiqësore kundër shtetit dhe bashkimin për realizimin e saj.
Sipas formulimit fillestar të aktakuzës, Nazmi Selmanaj ngarkohej me veprën penale të pjesëmarrjes në veprimtari armiqësore, të paraparë me nenin 131 të Ligjit Penal të Jugosllavisë. Ndërkaq, Ismail Haradinaj, i konsideruar nga organet hetimore si figura kryesore organizative e grupit, akuzohej për disa vepra penale njëkohësisht: pjesëmarrje në veprimtari armiqësore, bashkim për veprimtari armiqësore dhe organizim të veprimtarisë së tillë, sipas neneve 131 dhe 136 të LPJ-së, në lidhje me nenet 114 dhe 116 të po këtij ligji.
Një grup tjetër të akuzuarish, ku përfshiheshin Hasan Ukëhaxhaj, Abdullah Hasanmetaj, Jashar Salihu dhe Shkurte-Drita Kuçi, ngarkoheshin me veprën penale të bashkimit për veprimtari armiqësore. Sipas interpretimit të prokurorisë, ata kishin marrë pjesë në krijimin dhe funksionimin e strukturave organizative që synonin veprim kundër rendit politik dhe kushtetues të Jugosllavisë.
Megjithatë, gjatë zhvillimit të shqyrtimit kryesor, më 6 gusht 1981, aktakuza pësoi ndryshime të rëndësishme. Këto ndryshime tregojnë se prokuroria kishte rishikuar një pjesë të argumentimit juridik dhe kishte ripërcaktuar përgjegjësitë individuale të të akuzuarve. Në variantin e modifikuar, disa akuza u tërhoqën, ndërsa të tjera u riformuluan në mënyrë më të ngushtë.
Pas këtyre ndryshimeve, Nazmi Selmanaj vazhdoi të ngarkohej me akuzën për pjesëmarrje në veprimtari armiqësore, ndërsa Ismail Haradinaj akuzohej për pjesëmarrje në veprimtari armiqësore dhe për bashkim për veprimtari armiqësore. Hasan Ukëhaxhaj, Abdullah Hasanmetaj, Jashar Salihu dhe Shkurte-Drita Kuçi akuzoheshin tashmë vetëm për bashkim për veprimtari armiqësore, sipas nenit 136 të LPJ-së në lidhje me nenin 116.
Ndërkohë, Xhavit Hoxha, Din Ahmetaj, Ali Dervishaj, Muhamet Haklaj dhe Niman Mustafaj ngarkoheshin me forma më të lehta të së njëjtës vepër penale, duke u konsideruar pjesëmarrës në nivele më të ulëta të strukturës organizative.
Ky diferencim i akuzave tregon përpjekjen e prokurorisë për të krijuar një hierarki përgjegjësie brenda grupit, duke dalluar mes atyre që konsideroheshin organizatorë, drejtues ose koordinatorë të veprimtarisë dhe atyre që trajtoheshin si pjesëmarrës apo bashkëpunëtorë.
Procesi u zhvillua në seanca publike më 5 dhe 6 gusht 1981, nën drejtimin e trupit gjykues dhe me pjesëmarrjen e Prokurorit Publik të Qarkut në Pejë, Selmon Ukaj, i cili përfaqësonte akuzën shtetërore. Seancat u zhvilluan në prani të të akuzuarve, mbrojtësve të tyre dhe interpretuesit të gjykatës, duke respektuar formalisht procedurat e parapara nga legjislacioni penal i kohës.
Në aspektin historik, ky proces gjyqësor paraqet një shembull tipik të gjykimeve politike që u zhvilluan në Kosovë pas demonstratave të vitit 1981. Ai pasqyron jo vetëm përplasjen ndërmjet shtetit jugosllav dhe organizatave ilegale shqiptare, por edhe mënyrën se si sistemi juridik përdorej si instrument për të goditur dhe neutralizuar rrjetet organizative që artikulonin kërkesa politike dhe kombëtare jashtë kornizave të lejuara nga pushteti. Për këtë arsye, procesi gjyqësor i Pejës mbetet një nga rastet më domethënëse për studimin e historisë së rezistencës politike shqiptare dhe të mekanizmave të represionit shtetëror në Kosovën e fillimviteve tetëdhjetë.
Në përfundim të shqyrtimit gjyqësor, Gjykata e Qarkut në Pejë shpalli aktgjykimin ndaj njëmbëdhjetë personave të akuzuar për veprimtari të ndërlidhura me organizatën ilegale “Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës”. Lista e të akuzuarve dhe profilet e tyre profesionale paraqesin një pasqyrë të qartë të përbërjes shoqërore dhe intelektuale të grupit, duke dëshmuar se në radhët e kësaj organizate ishin përfshirë kryesisht arsimtarë, profesorë dhe studentë, pra pjesëtarë të shtresës së arsimuar shqiptare të kohës.

Shqiptimi i dënimeve për atdhetarët

Në krye të grupit të të akuzuarve qëndronte Ismail Haradinaj nga Gllogjani i Deçanit, i lindur më 26 mars 1943. Ai ushtronte profesionin e arsimtarit të edukatës fizike në shkollën fillore “Drita” në Gramaqel. Sipas dokumenteve gjyqësore, Haradinaj konsiderohej figura qendrore organizative e grupit dhe personi që kishte luajtur rol udhëheqës në krijimin dhe funksionimin e strukturës ilegale në rajonin e Deçanit.
Ndër të akuzuarit gjendej edhe Hasan Ukëhaxhaj, i lindur më 15 mars 1943 në Carrabreg të Deçanit. Ai ishte profesor i gjuhës shqipe në Qendrën Arsimore të Mesme të Orientuar “Vëllezërit Frashëri” në Deçan. Përfshirja e tij në proces dëshmon për praninë e kuadrove arsimore në veprimtarinë politike ilegale, një dukuri që karakterizoi një pjesë të konsiderueshme të lëvizjes shqiptare në fundin e viteve shtatëdhjetë dhe fillimin e viteve tetëdhjetë.
Një tjetër i akuzuar ishte Abdullah Hasanmetaj, i lindur më 16 mars 1950 në Strellcin e Epërm të Deçanit. Me profesion profesor i matematikës në të njëjtin institucion arsimor, ai përfaqësonte brezin e ri të intelektualëve shqiptarë që, sipas autoriteteve jugosllave, ishin përfshirë në veprimtari të organizuara politike jashtë strukturave të lejuara nga sistemi.
Në mesin e të akuzuarve figuronte edhe Jashar Salihu nga Batusha e Gjakovës, i lindur më 10 shkurt 1953. Ai ishte profesor i gjuhës angleze në QAMO “Vëllezërit Frashëri” në Deçan dhe kishte përfunduar studimet në Fakultetin Filozofik. Profili i tij arsimor pasqyronte nivelin e lartë të formimit akademik të disa prej pjesëmarrësve në këtë organizim.
Një vend të veçantë në këtë proces zinte Shkurte-Drita Kuçi, e lindur më 20 shtator 1956 në Junik. Ajo ushtronte profesionin e profesoreshës së gjuhës shqipe në QAMO “Xhevdet Doda” në Prishtinë. Prania e saj në këtë proces gjyqësor është domethënëse, pasi dëshmon se veprimtaria ilegale shqiptare nuk ishte ekskluzivisht e kufizuar te burrat, por përfshinte edhe gra të arsimuara, të cilat luanin rol aktiv në përhapjen e ideve politike dhe kombëtare.
Po ashtu, ndër të akuzuarit ishte Xhavit Hoxha nga Juniku, i lindur më 15 tetor 1952. Ai ishte profesor i gjeografisë në QAMO “Nexhmedin Nixha” në Gjakovë dhe kishte kryer studimet në Fakultetin e Shkencave Natyrore, në degën e Gjeografisë. Angazhimi i tij tregon se lëvizja kishte arritur të depërtonte edhe në qarqet e profesionistëve të fushave të ndryshme shkencore.
Në proces u përfshi edhe Dinë Ahmetaj, i lindur më 16 nëntor 1947 në Gllogjan, profesor i gjuhës dhe letërsisë angleze. Përkatësia e tij profesionale dëshmon për nivelin e lartë kulturor dhe akademik të një pjese të të akuzuarve, të cilët përveç angazhimit profesional kishin zhvilluar edhe aktivitet politik jashtë institucioneve zyrtare.
Në mesin e të rinjve të përfshirë në këtë proces ishte Nazmi Selmanaj, student nga Gllogjani, i lindur më 25 nëntor 1954. Dokumentet e kohës e paraqesin atë si një nga hallkat lidhëse ndërmjet strukturave të organizatës në Kosovë dhe veprimtarëve shqiptarë në emigracion.
Po ashtu, në bankën e të akuzuarve u gjend edhe Ali Dervishaj, student nga Gllogjani, i lindur më 16 shkurt 1960. Përfshirja e tij tregon për pjesëmarrjen e brezit të ri studentor në veprimtaritë e organizatës dhe për ndikimin që idetë politike të kohës kishin ushtruar në rininë shqiptare.
Një tjetër i akuzuar ishte Muhamet Haklaj, i lindur më 13 prill 1955 në Pejë dhe me prejardhje nga Isniqi i Deçanit. Ai punonte si arsimtar në QAMO “Vëllezërit Frashëri” në Deçan. Edhe në rastin e tij vërehet prania e kuadrove arsimore në strukturat e organizatës.
Lista përmbyllej me Niman Mustafajn, i lindur më 5 gusht 1938 në Gllogjan. Ai ushtronte profesionin e arsimtarit në shkollën fillore të Gramaqelit dhe kishte përfunduar studimet universitare. Mosha dhe përvoja e tij profesionale e bënin një nga anëtarët më të vjetër të grupit, duke treguar se organizata përfshinte individë nga breza të ndryshëm.
Nga një analizë historike rezulton se shumica dërrmuese e të akuzuarve i përkisnin sektorit të arsimit dhe inteligjencës shqiptare. Kjo përbën një tregues të rëndësishëm për të kuptuar natyrën e lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ndryshe nga stereotipet që e paraqisnin rezistencën politike si fenomen të kufizuar në qarqe të ngushta aktivistësh, ky proces dëshmon se pjesë e saj ishin individë me formim universitar, pedagogë, profesorë dhe studentë, të cilët kishin ndikim të konsiderueshëm në jetën arsimore dhe kulturore të Kosovës.
Në këtë kuptim, aktgjykimi i Gjykatës së Qarkut në Pejë nuk paraqet vetëm një dokument juridik, por edhe një burim të rëndësishëm historik për studimin e përbërjes shoqërore të lëvizjes ilegale shqiptare, duke nxjerrë në pah rolin e inteligjencës dhe të kuadrove arsimore në artikulimin dhe organizimin e kërkesave politike e kombëtare të shqiptarëve në Kosovë gjatë periudhës së pasdemonstratave të vitit 1981.
Në përfundim të procesit gjyqësor, trupi gjykues i Gjykatës së Qarkut në Pejë shpalli fajtorë të gjithë të akuzuarit, duke konstatuar se, sipas vlerësimit të gjykatës, veprimtaria e tyre përmbushte elementet e veprave penale të parapara në Ligjin Penal të Jugosllavisë. Aktgjykimi përfaqësonte kulmin e një procesi të gjerë hetimor dhe represiv, i cili synonte jo vetëm ndëshkimin e individëve të përfshirë në organizimin ilegal, por edhe goditjen e strukturave të tëra të Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës.

Aktiviteti ilegal atdhetar Ismail Haradinajt

Në rastin e Ismail Haradinajt, të cilin organet hetimore dhe prokuroria e konsideronin figurën kryesore organizative të grupit, gjykata konstatoi përgjegjësi për dy vepra penale. Për veprën e pjesëmarrjes në veprimtari armiqësore, të paraparë me nenin 131 të Ligjit Penal të Jugosllavisë, iu caktua dënimi me gjashtë vjet burgim. Ndërkaq, për veprën e bashkimit për veprimtari armiqësore, sipas nenit 136, në lidhje me nenin 116 të të njëjtit ligj, iu shqiptua dënimi me njëmbëdhjetë vjet burgim. Duke zbatuar dispozitat ligjore mbi bashkimin e dënimeve, gjykata vendosi që Haradinaj të vuante një dënim unik prej katërmbëdhjetë vjetësh burg, duke i llogaritur në këtë dënim edhe periudhën e kaluar në paraburgim që nga 10 maji 1981.
Dënimi i Haradinajt ishte më i rëndi në të gjithë procesin dhe pasqyronte bindjen e gjykatës se ai kishte pasur rol udhëheqës në organizimin dhe drejtimin e aktivitetit të grupit. Në praktikën gjyqësore jugosllave të asaj kohe, dënime të tilla zakonisht u shqiptoheshin personave që konsideroheshin organizatorë ose bartës kryesorë të strukturave ilegale.
Pas tij, dënimin më të rëndë e mori Hasan Ukëhaxhaj, profesor i gjuhës shqipe nga Carrabregu i Deçanit, i cili u dënua me njëmbëdhjetë vjet burgim. Edhe në rastin e tij, koha e kaluar në paraburgim që nga 10 maji 1981 u përfshi në llogaritjen e dënimit.
Abdullah Hasanmetaj, profesor i matematikës nga Strellci i Epërm, u dënua me nëntë vjet burgim, ndërsa Jashar Salihu, profesor i gjuhës angleze nga Batusha e Gjakovës, me shtatë vjet burgim. Këto dënime të larta tregojnë se autoritetet i konsideronin këta individë pjesë të rëndësishme të strukturës organizative dhe ideologjike të organizatës.
Një vend të veçantë në këtë proces zinte Shkurte-Drita Kuçi, e vetmja grua në grupin e të akuzuarve, e cila u dënua me gjashtë vjet burgim. Dënimi i saj dëshmon se organet e ndjekjes penale nuk bënin dallim në trajtimin juridik të pjesëmarrësve në veprimtaritë ilegale, pavarësisht gjinisë, por e vlerësonin përgjegjësinë sipas rolit të atribuuar në organizatë.
Nazmi Selmanaj, i cili sipas aktakuzës kishte luajtur rol të rëndësishëm në mbajtjen e kontakteve ndërmjet strukturave të Kosovës dhe qendrave të organizuara të mërgatës shqiptare në Gjermani, u dënua me pesë vjet burgim. Në rastin e tij, në dënim u llogarit periudha e paraburgimit duke filluar nga 11 maji 1981.
Ndërkaq, Xhavit Hoxha dhe Ali Dervishaj u dënuan secili me nga katër vjet burgim, ndërsa Din Ahmetaj, Muhamet Haklaj dhe Niman Mustafaj u dënuan me nga tre vjet burgim secili. Për të gjithë këta të dënuar, gjykata urdhëroi që në kohëzgjatjen e dënimit të përfshihej edhe periudha e kaluar në paraburgim.
Nga pikëpamja juridike, diferencimi i dënimeve pasqyronte mënyrën se si gjykata e konceptonte shkallën e përgjegjësisë individuale brenda organizatës. Personat që konsideroheshin organizatorë, drejtues ose bartës të funksioneve kyçe morën dënime dukshëm më të larta, ndërsa ata që trajtoheshin si pjesëmarrës në nivele më të ulëta të strukturës u dënuan me afate më të shkurtra burgimi.
Një element i rëndësishëm i aktgjykimit ishte vendimi që paraburgimi të vazhdonte për të gjithë të dënuarit deri në momentin kur aktgjykimi të merrte formë të prerë juridike. Kjo masë ishte në përputhje me praktikën gjyqësore të kohës dhe kishte për qëllim sigurimin e pranisë së të dënuarve deri në përfundimin e procedurave ligjore.
Veç kësaj, ky aktgjykim përfaqëson një nga vendimet më të ashpra të shqiptuara kundër veprimtarëve shqiptarë në periudhën pas demonstratave të vitit 1981. Ai dëshmon për vendosmërinë e pushtetit jugosllav për të goditur organizatat ilegale shqiptare dhe për të frenuar zgjerimin e lëvizjes politike kombëtare në Kosovë. Në të njëjtën kohë, për historiografinë shqiptare, ky proces mbetet një dëshmi e rëndësishme e përballjes ndërmjet strukturave shtetërore jugosllave dhe grupeve patriotike të organizuara që artikulonin kërkesa politike dhe kombëtare jashtë kornizave të lejuara nga sistemi i atëhershëm. Dënimet e shqiptuara ndaj këtyre arsimtarëve, profesorëve dhe studentëve u shndërruan në një simbol të kostos së lartë që shumë veprimtarë shqiptarë paguan për përfshirjen e tyre në lëvizjen ilegale gjatë dekadës së fundit të Jugosllavisë socialiste.
Në pjesën arsyetuese të aktgjykimit, gjykata paraqet të dhëna të detajuara mbi prejardhjen, përgatitjen arsimore dhe statusin profesional të të akuzuarve, duke synuar të krijojë një pasqyrë të qartë të profilit të tyre shoqëror dhe të rolit që secili prej tyre kishte në kuadër të organizatës ilegale. Këto të dhëna janë me rëndësi të veçantë për studiuesit e historisë politike dhe sociale të Kosovës, sepse dëshmojnë se në mesin e të akuzuarve dominonin individë me nivel të konsiderueshëm arsimimi, të angazhuar kryesisht në sektorin e arsimit dhe të edukimit.
Sipas arsyetimit të gjykatës, një pjesë e konsiderueshme e të akuzuarve vinin nga fshati Gllogjan i Deçanit, i cili në këtë proces paraqitet si një nga qendrat kryesore të aktivitetit organizativ. Nga ky fshat ishin Ismail Haradinaj, Din Ahmetaj, Ali Dervishaj, Nazmi Selmanaj dhe Niman Mustafaj. Përkatësia e tyre e përbashkët gjeografike nuk ishte vetëm një rrethanë biografike, por, sipas interpretimit të autoriteteve, krijonte edhe një bazë të favorshme për zhvillimin e lidhjeve organizative dhe të bashkëpunimit politik.
Ndër të akuzuarit më të rinj ishte Nazmi Selmanaj, student i Fakultetit Teknik në Universitetin e Prishtinës. Përfshirja e tij në proces pasqyron rolin e rëndësishëm që rinia universitare kishte filluar të luante në zhvillimet politike të Kosovës gjatë fundviteve shtatëdhjetë dhe fillimit të viteve tetëdhjetë. Universiteti i Prishtinës, si institucioni kryesor i arsimit të lartë në Kosovë, ishte shndërruar në një hapësirë ku përveç edukimit profesional zhvilloheshin edhe debate të rëndësishme politike, shoqërore dhe kombëtare.
Po ashtu, nga Gllogjani ishte edhe Ali Dervishaj, student i Fakultetit Filozofik, në Degën e Filozofisë. Nga një perspektiv tjetër, prania e studentëve të shkencave teknike dhe shoqërore në të njëjtin proces gjyqësor dëshmon për shtrirjen e ideve politike në fusha të ndryshme të jetës universitare. Kjo tregon se veprimtaria ilegale nuk kufizohej në një grup të caktuar studentësh, por kishte arritur të tërhiqte individë nga profile të ndryshme akademike.
Në mesin e të akuzuarve nga Gllogjani gjendeshin edhe Ismail Haradinaj dhe Niman Mustafaj, të cilët ushtronin profesionin e mësimdhënësit në shkollën fillore të Gramaqelit. Prania e tyre në këtë proces është domethënëse, sepse dëshmon për përfshirjen e kuadrove të arsimit fillor në aktivitetet politike të kohës. Në shumë raste, mësuesit dhe arsimtarët përbënin një kategori me ndikim të konsiderueshëm në komunitet, për shkak të rolit të tyre në edukimin e brezave të rinj dhe pozitës që gëzonin në jetën shoqërore lokale.
Një figurë tjetër e rëndësishme ishte Din Ahmetaj, i cili punonte si mësimdhënës në Qendrën Arsimore të Mesme të Orientuar “Vëllezërit Frashëri” në Deçan. Përfshirja e tij, së bashku me kolegë të tjerë nga i njëjti institucion, tregon se kjo qendër arsimore kishte një përfaqësim të dukshëm në mesin e të akuzuarve. Ky fakt është me interes për studiuesit e historisë së arsimit, pasi dëshmon për ndërthurjen e jetës profesionale me angazhimet politike të disa pjesëtarëve të inteligjencës shqiptare të kohës.
Po nga radhët e profesorëve të arsimit të mesëm ishte edhe Hasan Ukëhaxhaj, me prejardhje nga Carrabregu i Deçanit, i cili punonte si profesor në QAMO “Vëllezërit Frashëri”. Në të njëjtin institucion ishte i punësuar edhe Jashar Salihu, profesor nga fshati Batushë i komunës së Gjakovës. Prania e disa profesorëve nga i njëjti institucion arsimor tregon se lidhjet profesionale kishin krijuar një mjedis ku mund të zhvilloheshin kontakte dhe diskutime mbi çështje politike e kombëtare.
Një vend të veçantë në këtë proces zinte Shkurte-Drita Kuçi, me prejardhje nga Juniku, e cila ushtronte profesionin e profesoreshës në QAMO “Xhevdet Doda” në Prishtinë. Përfshirja e saj në këtë grup është e rëndësishme jo vetëm për shkak të rolit të grave në lëvizjet politike të kohës, por edhe për faktin se ajo përfaqësonte një segment të inteligjencës së re shqiptare që vepronte në institucionet arsimore të kryeqytetit.
Nga Juniku ishte edhe Xhavit Hoxha, profesor në QAMO “Nexhmedin Nixha” në Gjakovë. Edhe ai përfaqësonte shtresën e kuadrove të arsimit të mesëm, të cilët sipas dokumenteve të kohës kishin luajtur rol aktiv në veprimtarinë e organizatës.
Një tjetër i akuzuar ishte Muhamet Haklaj, me prejardhje nga Isniqi i Deçanit. Në kohën e procesit ai ishte absolvent i Fakultetit të Shkencave Natyrore-Matematikore dhe njëkohësisht punonte si arsimtar në QAMO “Vëllezërit Frashëri” në Deçan. Profili i tij paraqet një shembull tipik të intelektualit të ri shqiptar të asaj periudhe, i cili ndërthurte formimin universitar me angazhimin në sistemin arsimor.
Në një analizë më të gjerë shkencore, përbërja profesionale dhe arsimore e grupit të të akuzuarve është veçanërisht domethënëse. Nga njëmbëdhjetë të akuzuarit, shumica dërrmuese ishin mësimdhënës, profesorë ose studentë universitarë. Kjo strukturë sociale tregon se organizata kishte gjetur mbështetje të konsiderueshme në mesin e inteligjencës shqiptare dhe të rinisë së arsimuar, të cilat në atë kohë përbënin një nga segmentet më aktive në artikulimin e kërkesave politike dhe kombëtare.
Për studiuesit e historisë së Kosovës, ky fakt përbën një dëshmi të rëndësishme se lëvizja patriotike ilegale shqiptare nuk ishte një fenomen i kufizuar në qarqe të ngushta politike, por kishte depërtuar në mjediset arsimore dhe intelektuale. Pikërisht kjo përfshirje e gjerë e kuadrove të arsimit dhe e studentëve shpjegon pse autoritetet jugosllave e konsideronin sektorin e arsimit si një nga hapësirat më të rrezikshme për zhvillimin e ideve opozitare dhe të ndërgjegjes kombëtare shqiptare gjatë fillimviteve tetëdhjetë. (VIJON)