(Në kujtim të Drita Kuqit-Kastratit)

Foto: Drita Kuqi-Kastrati

Shkruan: Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës nuk u shfaq si një organizim i rastësishëm apo si produkt i rrethanave të përkohshme politike të viteve tetëdhjetë. Përkundrazi, ajo përfaqësonte vazhdimësinë organizative, ideologjike dhe programore të një tradite të gjatë të veprimit ilegal shqiptar, rrënjët e së cilës shtriheshin te organizata “Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve” (LRBSH), e themeluar në vitin 1964. Në këtë kuptim, Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës mund të shihet si trashëgimtare e drejtpërdrejtë e një koncepti politik që synonte mbrojtjen e të drejtave kombëtare të shqiptarëve dhe realizimin e aspiratave të tyre historike për liri dhe vetëvendosje.
Dokumentacioni i ruajtur i kësaj organizate (LRBSH), që e udhëhiqte atdhetari i madh i popullit shqiptar Adem Demaçi, dëshmon se ajo nuk ishte thjesht një grupim me karakter spontan apo emocional, por një strukturë e ndërtuar mbi parime të qarta organizative dhe politike. Një ndër dokumentet më domethënëse është “Paraprojekti i Statutit”, i përbërë nga pesëmbëdhjetë pika, i cili paraqet bazat programore dhe organizative mbi të cilat mbështetej veprimtaria e saj. Ky dokument, së bashku me materiale të tjera të kohës, tregon se organizata kishte krijuar institucione të mirëfillta drejtuese dhe një hierarki të përcaktuar qartë.

Foto: Adem Demaçi

Në qendër të këtij organizimi qëndronte “Komiteti Qendror”, i cili përfaqësonte organin më të lartë drejtues dhe përgjegjës për përcaktimin e orientimeve strategjike të lëvizjes. Krahas tij vepronte edhe “Komiteti i Rinisë”, gjë që dëshmon rëndësinë që organizata i kushtonte përfshirjes së brezit të ri në veprimtarinë politike dhe kombëtare. Rinia shihej jo vetëm si forcë e së ardhmes, por edhe si bartëse e energjisë revolucionare dhe e idealeve për ndryshim shoqëror e kombëtar.
Nga perspektiva e shkencave politike dhe të historisë së organizimeve ilegale, ekzistenca e këtyre strukturave tregon një nivel të konsiderueshëm institucionalizimi. Organizata kishte tejkaluar fazën e grupeve të vogla të pakënaqësisë dhe kishte hyrë në fazën e ndërtimit të një rrjeti të organizuar, me kompetenca të ndara, përgjegjësi të përcaktuara dhe objektiva afatgjata.
Një nga karakteristikat më të spikatura të saj ishte shkalla e lartë e konspiracionit dhe fshehtësisë organizative. Duke vepruar në kushte të një kontrolli të rreptë policor dhe nën mbikëqyrjen e vazhdueshme të organeve të sigurimit jugosllav, organizata ishte detyruar të zhvillonte metoda të sofistikuara të komunikimit dhe të ruajtjes së fshehtësisë. Konspiracioni nuk ishte vetëm një masë mbrojtëse, por një kusht jetik për mbijetesën e organizatës. Çdo hallkë e strukturës funksiononte me kujdes të madh, duke minimizuar rrezikun e zbulimit dhe duke siguruar vazhdimësinë e veprimtarisë edhe në rast goditjesh nga aparati shtetëror.
Në planin organizativ, LRBSH kishte ngritur një rrjet të gjerë komitetesh vendore, të cilat vepronin në zona të ndryshme të Kosovës dhe jashtë saj. Këto komitete përbënin bazën e organizimit në terren dhe shërbenin si ura lidhëse ndërmjet drejtimit qendror dhe anëtarësisë. Prania e tyre në rajone të ndryshme dëshmon se organizata kishte arritur të krijonte një shtrirje relativisht të gjerë dhe të siguronte depërtimin e ideve të saj në shtresa të ndryshme të popullsisë shqiptare.
Po aq domethënëse është edhe veprimtaria e saj jashtë Kosovës. Shtrirja e rrjetit organizativ përtej kufijve të vendit dëshmon për lidhjet e ngushta që ekzistonin ndërmjet lëvizjes ilegale brenda vendit dhe mërgatës shqiptare. Në këtë mënyrë krijohej një hapësirë e përbashkët veprimi, ku idetë, informacionet dhe materialet propaganduese qarkullonin midis Kosovës dhe qendrave të mërgatës në Evropën Perëndimore.
Në një vështrim më të gjerë historik, LRBSH dhe organizatat pasardhëse të saj përfaqësojnë një etapë të rëndësishme të rezistencës politike shqiptare në Jugosllavi. Ato dëshmojnë se, edhe në kushtet e ndalimit të veprimtarisë politike të pavarur, ekzistonin përpjekje të vazhdueshme për të ndërtuar struktura alternative organizative dhe për të ruajtur gjallë idealin e lirisë kombëtare. Përmes organizimit të disiplinuar, fshehtësisë së thellë dhe rrjetit të komiteteve vendore, këto organizata krijuan një traditë politike që do të ushtronte ndikim të rëndësishëm në zhvillimet e mëvonshme të lëvizjes kombëtare shqiptare.
Në planin analitik, LRBSH mund të krahasohet me një rrënjë të fshehur thellë nën tokë. Edhe pse e padukshme për syrin e zakonshëm, ajo vazhdonte të ushqente trungun e rezistencës kombëtare. Nën sipërfaqen e heshtjes politike dhe të kontrollit shtetëror, ajo ruante gjallë një frymë organizimi dhe një ideal që nuk mund të shuhej. Komitetet e saj, të shpërndara nëpër qytete, fshatra dhe qendra të mërgatës, ishin si degë të një rrjeti të padukshëm që mbante të lidhur shpresat, sakrificat dhe aspiratat e shumë shqiptarëve. Pikërisht mbi këtë themel të ndërtuar me kujdes, me disiplinë dhe me përkushtim do të mbështeteshin më vonë format e reja të organizimit politik dhe kombëtar, duke e bërë LRBSH-në një nga hallkat më të rëndësishme të historisë së lëvizjes ilegale shqiptare në Kosovë.
Sipas dokumenteve programore të organizatës, misioni themelor i saj ishte i përcaktuar qartë dhe pa ekuivoke: çlirimi i të gjitha trojeve shqiptare që konsideroheshin të ndara dhe të pushtuara brenda Federatës Jugosllave, si dhe bashkimi i tyre me shtetin amë, Shqipërinë. Ky objektiv përbënte boshtin ideologjik dhe politik mbi të cilin ndërtohej e gjithë veprimtaria e organizatës. Në thelb, ajo pasqyronte një vizion të bazuar në konceptin e bashkimit kombëtar, i cili kishte qenë i pranishëm në mendimin politik shqiptar që nga fundi i shekullit XIX dhe që vazhdonte të ushqente veprimtarinë e grupeve ilegale shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX.
Në aspektin historik dhe politik, ky program nuk duhet parë thjesht si një formulim ideologjik, por si shprehje e një ndërgjegjeje kolektive të ndërtuar mbi përvojën historike të copëtimit territorial të trojeve shqiptare. Për anëtarët e organizatës, kufijtë politikë të vendosur pas Luftërave Ballkanike dhe të sanksionuar nga diplomacia ndërkombëtare nuk përfaqësonin një realitet të drejtë historik. Përkundrazi, ata perceptoheshin si rezultat i rrethanave politike dhe i interesave të fuqive të kohës, çka ushqente bindjen se çështja kombëtare shqiptare mbetej ende e pazgjidhur.
Për realizimin e këtij programi, organizata kishte ndërtuar një strukturë të qartë organizative dhe një hierarki funksionale të mirëpërcaktuar. Në maje të kësaj piramide qëndronte Komiteti Qendror, i cili përfaqësonte organin më të lartë politik dhe drejtues të lëvizjes. Ky institucion nuk ishte vetëm një strukturë administrative, por qendra ku hartoheshin strategjitë politike, përcaktoheshin drejtimet ideologjike dhe koordinohej veprimtaria e të gjitha hallkave të organizatës.

Foto: Jusuf Gërvalla

Nën autoritetin e Komitetit Qendror funksiononin komitetet qarkore, komitetet e vendeve dhe komitetet lokale, të cilat siguronin shtrirjen e organizatës në terren. Kjo formë organizimi dëshmon për një model të mirëfilltë hierarkik, ku secila hallkë kishte detyra dhe përgjegjësi të caktuara. Në aspektin e shkencave organizative, kjo tregon se lëvizja kishte arritur një nivel të konsiderueshëm institucionalizimi, duke krijuar një rrjet që mundësonte komunikimin vertikal dhe koordinimin e veprimeve në kushte ilegaliteti.
Në dokumentet e saj, këto struktura përshkruheshin si forume udhëheqëse të klasës punëtore, fshatarësisë dhe inteligjencës përparimtare. Kjo terminologji pasqyron ndikimin e fortë të diskursit politik të kohës, veçanërisht të ideve revolucionare dhe marksiste që ushtronin ndikim në shumë lëvizje çlirimtare të shekullit XX. Organizata synonte të paraqitej si përfaqësuese e shtresave kryesore të shoqërisë shqiptare, duke bashkuar në një front të përbashkët punëtorët, fshatarët dhe intelektualët që ndanin të njëjtat aspirata kombëtare dhe politike.
Në planin social, ky koncept pasqyronte përpjekjen për të ndërtuar një bazë të gjerë shoqërore të rezistencës. Lëvizja nuk synonte të mbështetej vetëm në një grup të caktuar, por të krijonte një aleancë të gjerë ndërmjet kategorive të ndryshme shoqërore. Në këtë mënyrë, çështja kombëtare paraqitej si një kauzë që tejkalonte dallimet klasore dhe bashkonte segmente të ndryshme të popullsisë rreth një qëllimi të përbashkët.

Betimi i anëtarëve të organizatës

Një aspekt veçanërisht domethënës i organizatës ishte rëndësia që ajo i kushtonte disiplinës, besnikërisë dhe konspiracionit. Pranimi në radhët e saj nuk ishte një procedurë formale. Para se të bëheshin pjesë e organizatës, kandidatët duhej të jepnin një betim solemn para anëtarëve të tjerë. Ky ritual kishte një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, shërbente si akt moral dhe simbolik i përkushtimit ndaj idealit kombëtar, nga ana tjetër, krijonte një lidhje të fortë përgjegjësie dhe besimi ndërmjet anëtarit dhe organizatës.
Në planin politik, betimi përfaqësonte një rit kalimi. Ai shënonte momentin kur individi kalonte nga statusi i simpatizantit në atë të veprimtarit të përkushtuar. Përmes këtij akti, ai pranonte jo vetëm privilegjin e pjesëmarrjes në organizatë, por edhe përgjegjësinë për të ruajtur fshehtësinë, disiplinën dhe qëllimet e saj.

Pseudonimet e anëtarëve të organizatës

Po aq karakteristike ishte edhe përdorimi i emrave konspirativë, një praktikë e zakonshme në organizatat ilegale që vepronin në kushte represioni politik. Emrat e fshehtë nuk kishin vetëm funksion praktik për mbrojtjen e identitetit të anëtarëve. Ata krijonin gjithashtu një kulturë të veçantë organizative, ku individi identifikohej me misionin dhe rolin e tij brenda lëvizjes. Në shumë raste, emri konspirativ shndërrohej në simbol të një identiteti të ri politik dhe revolucionar.
Në aspektin shpjegues, organizata mund të krahasohet me një strukturë të ndërtuar në heshtje, larg syve të publikut, por e mbështetur mbi një disiplinë të hekurt dhe një ideal të përbashkët. Betimet e fshehta, emrat konspirativë, mbledhjet e kujdesshme dhe rrjeti i komiteteve krijonin një univers të veçantë politik, ku besimi dhe sakrifica konsideroheshin virtyte themelore. Ishte një botë ku fjala e dhënë kishte peshën e një kontrate morale dhe ku secili anëtar mbante mbi supe jo vetëm përgjegjësinë për veten, por edhe barrën e një ideali që shtrihej përtej jetës individuale.

Statuti i organizatës

Prandaj, statuti i organizatës nuk ishte vetëm një dokument administrativ. Ai përfaqësonte një manifest politik dhe moral, një përpjekje për të institucionalizuar një lëvizje që synonte të vepronte në fshehtësi, por që njëkohësisht kërkonte të ndërtonte një vizion të qartë për të ardhmen. Në të ndërthureshin aspiratat kombëtare, modeli organizativ dhe kodi etik i veprimit, duke e bërë atë një nga dokumentet më domethënëse për të kuptuar natyrën dhe funksionimin e lëvizjes ilegale shqiptare të asaj periudhe.

Bashkëpunimi i organizatave ilegale në Kosovë me mërgatën shqiptare

Veprimtaria e organizatave ilegale shqiptare gjatë dekadave të fundit të Jugosllavisë socialiste nuk mund të kuptohet pa analizuar rrjetin e ndërlikuar të lidhjeve që ekzistonin ndërmjet strukturave vepruese brenda Kosovës dhe qendrave organizative të mërgatës shqiptare në Evropën Perëndimore. Këto lidhje përbënin një element thelbësor të funksionimit të lëvizjes kombëtare, pasi mundësonin jo vetëm shkëmbimin e informacionit dhe materialeve propaganduese, por edhe koordinimin e veprimeve politike dhe organizative në një hapësirë më të gjerë se kufijtë e Kosovës.
Në këtë kuadër, komitetet e vendeve që vepronin në Kosovë mbanin kontakte të drejtpërdrejta me organizatën “Fronti i Kuq Popullor”, e cila kishte qendrën e veprimtarisë së saj në Republikën Federale të Gjermanisë. Kjo organizatë përfaqësonte një nga strukturat më aktive të mërgatës shqiptare të asaj kohe dhe drejtohej nga veprimtari i njohur politik Ibrahim Kelmendi, i cili kishte krijuar një rrjet të gjerë kontaktesh dhe bashkëpunimi me grupet ilegale shqiptare brenda dhe jashtë Kosovës.

Foto: Ibrahim Kelmendi

Organizata, “Fronti i Kuq Popullor” nuk kufizohej vetëm në veprimtarinë e fshehtë politike. Ajo kishte ndërtuar edhe instrumentet e veta të komunikimit publik dhe propagandistik. Një ndër këto ishte organi i organizatës, gazeta “Bashkimi”, e cila shërbente si tribunë për artikulimin e ideve politike, analizave ideologjike dhe qëndrimeve programore të lëvizjes. Përmes saj synohej jo vetëm informimi i anëtarësisë, por edhe krijimi i një hapësire të përbashkët komunikimi ndërmjet veprimtarëve të shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës.
Në të njëjtën kohë, veprimtaria publicistike e Ibrahim Kelmendit kishte nisur më herët përmes botimit të “Gazetës Punëtore”, një organ që pasqyronte ndikimet ideologjike të kohës dhe përpiqej të ndërthurte çështjen kombëtare shqiptare me diskursin social dhe revolucionar që karakterizonte një pjesë të lëvizjeve politike të viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë. Këto botime nuk kishin vetëm rol informues, ato përbënin instrumente të rëndësishme të formimit politik dhe ideologjik të veprimtarëve, duke ndihmuar në ruajtjen e lidhjeve ndërmjet mërgatës dhe vendlindjes.

Grupi ilegal “Zëri i Kosovës” në mërgim

Ndërkohë, krahas “Frontit të Kuq Popullor”, në Gjermaninë Federale vepronte edhe një grup tjetër ilegal shqiptar, më i vogël për nga përmasat organizative, por aktiv në fushën e propagandës dhe organizimit politik. Bëhej fjalë për grupin “Zëri i Kosovës”, i cili drejtohej nga veprimtari Hysen Gegaj. Edhe ky grup ishte pjesë e mozaikut të organizatave ilegale shqiptare që vepronin në mërgatë dhe që kishin si objektiv mbështetjen e çështjes kombëtare shqiptare.

Foto: Hysen Gegaj

Në planin historik, ekzistenca e disa organizatave me orientime të ngjashme, por me struktura të ndara, ishte një dukuri e zakonshme për lëvizjet ilegale të kohës. Shpeshherë dallimet organizative, qasjet taktike apo rrethanat e krijimit kishin bërë që veprimtarët të organizoheshin në grupe të veçanta. Megjithatë, zhvillimet politike në Kosovë dhe nevoja për një veprim më të koordinuar filluan gradualisht të impononin domosdoshmërinë e bashkimit të forcave.
Pikërisht në këtë kontekst duhet parë afrimi ndërmjet grupit “Zëri i Kosovës” dhe “Frontit të Kuq Popullor”. Kontaktet ndërmjet drejtuesve të këtyre organizimeve krijuan kushtet për tejkalimin e ndarjeve ekzistuese dhe për ndërtimin e një platforme më të gjerë bashkëpunimi. Kjo tendencë pasqyronte një proces më të përgjithshëm që po zhvillohej në mërgatën shqiptare: vetëdijen se fragmentimi organizativ e dobësonte lëvizjen, ndërsa bashkimi i forcave mund të rriste efektivitetin e saj politik dhe propagandistik.

Bashkimi i një organizate dhe një grupimi ilegal në mërgim

Si rezultat i këtyre përpjekjeve, në vitin 1980 u arrit bashkimi i grupit “Zëri i Kosovës” me “Frontin e Kuq Popullor”, duke krijuar një organizim të përbashkët që vazhdoi të vepronte nën emrin “Fronti i Kuq Popullor”. Ky bashkim përfaqësonte më shumë sesa një riorganizim formal. Ai simbolizonte një përpjekje për konsolidimin e lëvizjes ilegale shqiptare në mërgatë dhe për krijimin e një qendre më të fuqishme koordinimi politik.

Nga perspektiva politike, ky proces mund të interpretohet si një fazë e institucionalizimit të lëvizjes kombëtare shqiptare në emigracion. Bashkimi i organizatave të veçanta ishte një tregues i pjekurisë politike dhe i kuptimit se sfidat me të cilat përballej çështja shqiptare kërkonin veprim të përbashkët dhe strategji të koordinuara.
Në mërgatën shqiptare të asaj kohe, larg atdheut por me sytë të drejtuar vazhdimisht kah Kosova, po formësohej gradualisht bindja se uniteti ishte kushti i domosdoshëm për forcimin e lëvizjes kombëtare. Gazetat, organet propagandistike, takimet e fshehta dhe bashkimet organizative ishin shprehje e kësaj përpjekjeje për të ndërtuar një front sa më të gjerë veprimi, i cili do të lidhte idealet e mërgatës me aspiratat e shqiptarëve që jetonin nën Jugosllavi. Në këtë mënyrë, organizatat e mërgatës nuk ishin thjesht qendra politike në ekzil, ato përbënin një pjesë të rëndësishme të rrjetit të rezistencës kombëtare shqiptare, duke vepruar si urë lidhëse ndërmjet Kosovës dhe botës shqiptare jashtë saj. (Vijon)