Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në valën e masave represive që pasuan demonstratat shqiptare të pranverës së vitit 1981, organet e drejtësisë dhe të sigurisë së Jugosllavisë intensifikuan veprimet kundër strukturave ilegale shqiptare, të cilat konsideroheshin si bartëse të ideve nacionaliste dhe kundërshtare të rendit kushtetues jugosllav. Një nga proceset më të rëndësishme gjyqësore të kësaj periudhe ishte ai kundër anëtarëve të organizatës ilegale “Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës”, e cila kishte zhvilluar veprimtarinë e saj kryesisht në rajonin e Deçanit dhe në disa zona të tjera të Kosovës.
Pas hetimeve të gjera të ndërmarra nga organet e sigurimit shtetëror, autoritetet jugosllave arritën të zbulojnë një pjesë të rrjetit organizativ të kësaj lëvizjeje, duke arrestuar një numër të konsiderueshëm veprimtarësh. Këta individë akuzoheshin për organizim ilegal, veprimtari armiqësore kundër shtetit dhe përhapje të ideve që, sipas interpretimit zyrtar të kohës, cenonin integritetin territorial dhe rendin politik të Federatës Jugosllave.
Kulmi i këtij procesi u arrit më 7 gusht 1981, kur Gjykata e Qarkut në Pejë shpalli vendimin kundër një grupi prej njëmbëdhjetë të akuzuarish, shumica e të cilëve ishin arsimtarë, profesorë dhe studentë. Përbërja sociale dhe profesionale e grupit është veçanërisht domethënëse, pasi tregon se lëvizja ilegale shqiptare nuk mbështetej vetëm te shtresat tradicionale të rezistencës, por kishte depërtuar edhe në radhët e inteligjencës dhe të rinisë së arsimuar.
Nga perspektiva sociale-politike, pjesëmarrja e arsimtarëve, profesorëve dhe studentëve në organizatat ilegale dëshmon për rolin e rëndësishëm që elita intelektuale luante në artikulimin dhe përhapjen e ideve politike e kombëtare. Në shumë raste, pikërisht këto shtresa shoqërore shndërroheshin në bartëse të proceseve të mobilizimit politik, për shkak të nivelit të tyre arsimor, qasjes në literaturë dhe aftësisë për të ndikuar në opinionin publik.
Dënimin më të rëndë e mori Ismail Haradinaj, arsimtar nga Gllogjani i Deçanit, i cili u dënua me 14 vjet burgim. Pas tij vinte Hasan Ukëhaxhaj, profesor nga Carrabregu i Deçanit, me 11 vjet burg, ndërsa Abdullah Hasanmetaj, arsimtar nga Strellci i Epërm, u dënua me 9 vjet burgim. Këto dënime të larta tregojnë se autoritetet i konsideronin këta individë si figura qendrore të organizimit ilegal dhe si bartës të përgjegjësive kryesore në strukturën e lëvizjes.
Dënime të konsiderueshme u shqiptuan edhe ndaj Jashar Salihut, profesor nga Batusha e Gjakovës, i cili u dënua me 7 vjet burg, si dhe ndaj Shkurte-Drita Kuçit, profesoreshë nga Juniku, e cila mori 6 vjet burgim. Prania e saj në këtë proces është veçanërisht domethënëse, pasi dëshmon për pjesëmarrjen aktive të grave shqiptare në veprimtarinë politike ilegale të asaj kohe, një fenomen që ka tërhequr vëmendjen e studiuesve të historisë së lëvizjeve kombëtare dhe të rolit të grave në proceset politike.
Ndërkohë, studentët Nazmi Selmanaj dhe Aliter Dervishaj, si përfaqësues të brezit të ri të aktivistëve, u dënuan përkatësisht me 5 dhe 4 vjet burgim, duke reflektuar shqetësimin e autoriteteve për përhapjen e ideve ilegale në mesin e rinisë universitare. Kjo lidhej drejtpërdrejt me faktin se studentët kishin luajtur një rol të rëndësishëm në organizimin dhe zhvillimin e demonstratave të vitit 1981.
Dënime më të ulëta, por gjithsesi të rënda për kushtet e kohës, iu shqiptuan edhe Xhavit Hoxhës, Din Ahmetajt, Muhamet Haklajt dhe Niman Mustafajt, të cilët u dënuan me nga 3 deri në 4 vjet burgim. Megjithëse konsideroheshin si pjesë e niveleve më të ulëta të organizimit, edhe ndaj tyre u aplikuan masa të ashpra ndëshkuese, duke reflektuar politikën e tolerancës zero që shteti jugosllav ndiqte ndaj çdo forme të organizimit ilegal shqiptar.
Siç dihej, këto procese zhvilloheshin në kuadër të legjislacionit penal jugosllav, i cili parashikonte ndëshkime të rënda për veprimtaritë që klasifikoheshin si kundërrevolucionare, separatiste ose armiqësore ndaj rendit kushtetues. Megjithatë, në historiografinë shqiptare këto gjykime janë interpretuar si procese me karakter politik, të orientuara jo vetëm kundër individëve të veçantë, por edhe kundër vetë lëvizjes kombëtare shqiptare.
Procesi gjyqësor i Pejës përfaqëson një nga episodet më domethënëse të përballjes ndërmjet shtetit jugosllav dhe lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai dëshmon jo vetëm për ekzistencën e strukturave të organizuara politike në Kosovë, por edhe për shkallën e represionit të ushtruar ndaj tyre. Për shumë shqiptarë të asaj kohe, këta të dënuar nuk u panë vetëm si të burgosur politikë, por si pjesë e një brezi që kishte marrë përsipër barrën e artikulimit të kërkesave kombëtare në një periudhë të tensionuar historike.
Prandaj, ky proces gjyqësor nuk mbetet vetëm një ngjarje juridike në kronologjinë e viteve 1981–1982. Ai përfaqëson një dokument të rëndësishëm për studimin e marrëdhënieve ndërmjet pushtetit dhe rezistencës politike në Kosovë, si dhe një dëshmi të rolit që inteligjencia, rinia dhe arsimtarët shqiptarë luajtën në formësimin e lëvizjes kombëtare gjatë dekadës së fundit të ekzistencës së Jugosllavisë socialiste.
Sipas përmbajtjes së aktakuzës së ngritur nga Prokuroria Publike e Qarkut, një nga elementet kryesore mbi të cilat mbështetej argumentimi i organit akuzues ishte pretendimi për ekzistencën e lidhjeve të drejtpërdrejta ndërmjet veprimtarëve të Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës në Kosovë dhe qendrave të organizuara të veprimtarisë politike shqiptare në mërgatë. Në këtë kuadër, figura qendrore të akuzës paraqiteshin Ismail Haradinaj dhe Nazmi Selmanaj, të cilët, sipas prokurorisë, kishin vendosur kontakte dhe bashkëpunim me dy veprimtarë të njohur të çështjes kombëtare shqiptare në emigracion: Jusuf Gërvallën, ish-gazetar i gazetës Rilindja, me prejardhje nga Duboviku, dhe Ibrahim Kelmendin nga Llabjani i Pejës. Të dy këta veprimtarë, sipas dokumenteve zyrtare të kohës, ndodheshin në Republikën Federale të Gjermanisë, ku kishin emigruar për arsye politike dhe ku vazhdonin veprimtarinë e tyre në kuadër të organizatave ilegale shqiptare.

Foto: Nazmi Selmanaj

Nga analiza e aktakuzës del se organet e ndjekjes penale përpiqeshin të dëshmonin ekzistencën e një rrjeti të organizuar komunikimi ndërmjet strukturave ilegale në Kosovë dhe atyre në mërgatë. Në këtë kontekst, një rol të veçantë i atribuohej Nazmi Selmanajt, i cili sipas akuzës kishte shërbyer si ndërmjetës në vendosjen e kontakteve ndërmjet Ismail Haradinajt dhe Jusuf Gërvallës.
Sipas materialeve të procedurës gjyqësore, korrespondenca ndërmjet Ismail Haradinajt dhe Jusuf Gërvallës kishte filluar përmes Nazmi Selmanajt, i cili mbante lidhje me qarqet e organizuara të emigracionit shqiptar në Gjermani. Në atë periudhë, Jusuf Gërvalla jetonte në qytetin e Ludwigsburgut, ku ishte bërë një nga figurat më aktive të lëvizjes politike shqiptare në mërgim. Përmes këtyre kontakteve, sipas aktakuzës, Ismail Haradinaj kishte siguruar materiale programore dhe organizative të Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës.
Në mënyrë të veçantë, prokuroria theksonte se nga Gjermania ishte sjellë Programi dhe Statuti i organizatës, dokumente që përbënin bazën ideologjike dhe organizative të saj. Këto materiale, sipas interpretimit të organeve hetimore, nuk kishin karakter thjesht informues, por shërbenin si udhërrëfyes për zgjerimin dhe konsolidimin e strukturave ilegale brenda Kosovës.
Qarkullimi i programeve, statuteve dhe materialeve të tjera organizative përbënte një praktikë të zakonshme. Përmes tyre synohej jo vetëm unifikimi ideologjik i anëtarëve, por edhe krijimi i një modeli të përbashkët veprimi ndërmjet strukturave të shpërndara në hapësira të ndryshme gjeografike. Në këtë rast, dokumentet që qarkullonin ndërmjet Gjermanisë dhe Kosovës dëshmojnë për ekzistencën e një komunikimi të vazhdueshëm ndërmjet mërgatës politike dhe veprimtarëve brenda vendit.
Sipas aktakuzës, pas njohjes me përmbajtjen e Programit dhe Statutit të organizatës, Ismail Haradinaj kishte pranuar sugjerimet dhe orientimet e Jusuf Gërvallës për të krijuar një strukturë organizative në rajonin e Deçanit. Konkretisht, pretendohej se ai kishte marrë udhëzime për formimin e një Komiteti të Vendit, të përbërë nga pesë anëtarë, i cili do të vepronte si hallkë lokale e organizatës.
Në korrik të vitit 1980, sipas materialeve të gjykimit, Ismail Haradinaj kishte hyrë në bashkëpunim me Hasan Ukëhaxhajn, Abdullah Hasanmetajn, Jashar Salihun dhe Shkurte-Drita Kuçin, me qëllim krijimin e grupit fillestar organizativ. Kjo bërthamë, sipas interpretimit të autoriteteve, përbënte fazën e parë të ndërtimit të strukturës ilegale në rajonin e Deçanit.
Në vazhdim, ky proces pasqyron modelin e zakonshëm të formimit të organizatave ilegale, ku veprimtaria fillon me grupe të vogla dhe të besueshme individësh, të cilët më pas shndërrohen në qendra organizimi për zgjerimin e rrjetit. Kjo metodë ishte veçanërisht e rëndësishme në kushtet e një mbikëqyrjeje intensive policore, ku ruajtja e konspiracionit përbënte kusht themelor për mbijetesën e organizatës.
Më vonë, sipas aktakuzës, nga ky grup fillestar ishte krijuar Komiteti i Vendit, i cili konsiderohej nga organet jugosllave si struktura kryesore organizative e Lëvizjes në rajonin e Deçanit. Pikërisht ky komitet paraqitej nga prokuroria si qendra prej së cilës koordinohej veprimtaria që autoritetet e cilësonin si “antijugosllave”.

Bashkëpunimi i “Komitetit të Vendi” me mërgatën shqiptare

Një element tjetër që zinte vend të rëndësishëm në dosjen hetimore ishte qëndrimi i Ismail Haradinajt në Gjermani gjatë verës së vitit 1980. Sipas aktakuzës, ai kishte kaluar rreth një javë si mysafir i Jusuf Gërvallës. Organi i akuzës e konsideronte këtë vizitë si një moment kyç në konsolidimin e lidhjeve ndërmjet strukturave ilegale në Kosovë dhe qendrave organizative të mërgatës.
Gjatë këtij qëndrimi, sipas dëshmive të përfshira në proces, Jusuf Gërvalla e kishte informuar Ismail Haradinajn mbi veprimtarinë e organizatës, objektivat e saj politike dhe mënyrat e organizimit. Njëkohësisht, ai e kishte njohur me faktin se në Evropën Perëndimore vepronin edhe organizata të tjera ilegale shqiptare, të cilat, ndonëse kishin dallime organizative, ndanin aspirata të ngjashme kombëtare.
Nga pikëpamja historike, ky informacion është me rëndësi të veçantë, sepse dëshmon për ekzistencën e një rrjeti të gjerë organizatash shqiptare në mërgatë, të cilat vepronin paralelisht, por shpesh ruanin kontakte dhe forma bashkëpunimi ndërmjet tyre. Mërgata shqiptare e asaj periudhe ishte shndërruar në një hapësirë të rëndësishme të aktivitetit politik, ku përpunoheshin strategji, botoheshin materiale propagandistike dhe ndërtoheshin lidhje me strukturat ilegale brenda Kosovës.

Në aspektin shkencor, kjo çështje dëshmon se proceset gjyqësore të vitit 1981 nuk kishin të bënin vetëm me individë të veçantë, por me përpjekjen e autoriteteve jugosllave për të goditur rrjetet e komunikimit dhe bashkëpunimit ndërmjet lëvizjes ilegale në Kosovë dhe qendrave të saj në emigracion. Pikërisht këto lidhje transnacionale konsideroheshin nga pushteti si faktor që mundësonte mbijetesën, zgjerimin dhe konsolidimin e organizatave ilegale shqiptare në një periudhë kur tensionet politike në Kosovë kishin hyrë në një fazë të re dhe më të ndërlikuar.

Sipas materialeve që ndodhen në dosjet hetimore dhe dokumentacionin e procesit gjyqësor, një nga aspektet kryesore të veprimtarisë së Ismail Haradinajt lidhej me mbledhjen dhe transmetimin e informacionit mbi gjendjen politike, shoqërore dhe kombëtare të shqiptarëve në Kosovë. Në kuadër të kontakteve që kishte vendosur me veprimtarët shqiptarë në mërgim, veçanërisht me Jusuf Gërvallën dhe bashkëpunëtorët e tij, ai kishte filluar të përcillte të dhëna dhe informacione që lidhnin me trajtimin e shqiptarëve në Jugosllavi, duke vënë në pah problemet, diskriminimin dhe shkeljet që, sipas perceptimit të lëvizjes ilegale shqiptare, ushtronin institucionet shtetërore ndaj popullsisë shqiptare.

Këto informacione përfshinin raportime mbi kufizimet e të drejtave kombëtare, politike, kulturore dhe ekonomike të shqiptarëve, si dhe raste konkrete që interpretoheshin si forma të diskriminimit institucional dhe të pabarazisë shoqërore. Në optikën e veprimtarëve ilegalë, dokumentimi dhe transmetimi i këtyre zhvillimeve kishte rëndësi të veçantë, pasi konsiderohej një mënyrë për të informuar opinionin publik shqiptar në mërgim dhe për të tërhequr vëmendjen e qarqeve ndërkombëtare mbi pozitën e shqiptarëve në Kosovë.
Nga këndvështrimi politik, ky lloj aktiviteti përfaqëson një formë të asaj që studiuesit e quajnë ndërkombëtarizim i çështjes politike. Kur grupet opozitare ose lëvizjet kombëtare veprojnë në kushte të kufizimeve të forta brenda vendit, ato shpesh përpiqen të krijojnë kanale alternative komunikimi përmes diasporës dhe rrjeteve transnacionale. Në këtë mënyrë, informacionet që nuk mund të qarkullonin lirshëm brenda sistemit politik ekzistues transferoheshin jashtë kufijve shtetërorë dhe bëheshin pjesë e debatit publik në mjediset e emigracionit politik.

Në rastin konkret, të dhënat e dërguara nga Ismail Haradinaj dhe veprimtarë të tjerë nga Kosova shërbenin si burim informacioni për aktivitetin politik të Jusuf Gërvallës dhe bashkëveprimtarëve të tij në Republikën Federale të Gjermanisë. Pasi përpunoheshin dhe sistemoheshin, këto materiale botoheshin në organet e shtypit të organizatës, të cilat kishin rol të rëndësishëm në artikulimin e qëndrimeve politike të lëvizjes dhe në informimin e mërgatës shqiptare.

Botimet ilegale të mërgatës shqiptare nuk kishin vetëm karakter informues. Ato përbënin një instrument të rëndësishëm të komunikimit politik dhe të mobilizimit kombëtar. Përmes tyre synohej krijimi i një vetëdijeje më të gjerë mbi zhvillimet në Kosovë, ruajtja e lidhjeve ndërmjet mërgatës dhe vendlindjes, si dhe forcimi i solidaritetit politik ndërmjet shqiptarëve që jetonin jashtë atdheut.
Nga perspektiva e studimeve mbi diasporën, ky proces paraqet një shembull tipik të funksionimit të rrjeteve politike transnacionale. Informacioni lëvizte nga Kosova drejt qendrave të emigracionit politik në Evropë, ku përpunohej dhe publikohej, për t’u rikthyer më pas në formën e materialeve propagandistike, analizave dhe qëndrimeve politike që shpërndaheshin në tokat shqiptare. Kjo krijonte një qarkullim të vazhdueshëm idesh dhe informacioni, i cili kontribuonte në formësimin e një hapësire të përbashkët politike shqiptare përtej kufijve shtetërorë.

Veprimtaria e tillë e ilegales shqiptare pasqyron rëndësinë që mërgata shqiptare kishte fituar si faktor politik gjatë viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë. Për shumë veprimtarë të asaj kohe, shtypi i organizatave në emigracion ishte një nga mjetet e pakta përmes të cilave mund të artikuloheshin publikisht çështjet që lidhnin me pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi. Prandaj, informacionet e ardhura nga terreni konsideroheshin me vlerë të veçantë, sepse i jepnin këtyre botimeve një bazë konkrete dhe një lidhje të drejtpërdrejtë me realitetin e Kosovës.

Në një kuptim më të gjerë, ky bashkëpunim ndërmjet veprimtarëve në Kosovë dhe veprimtarëve të mërgatës tregon se lëvizja ilegale shqiptare nuk funksiononte si një strukturë e izoluar brenda territorit të Kosovës. Ajo ishte pjesë e një rrjeti më të gjerë politik dhe komunikues, ku informacioni, idetë dhe aktivitetet organizative qarkullonin vazhdimisht ndërmjet vendit dhe emigracionit. Pikërisht kjo ndërveprimtari ndërmjet qendrave të brendshme dhe të jashtme të lëvizjes përbënte një nga karakteristikat më të rëndësishme të organizimit politik shqiptar në pragun e zhvillimeve të mëdha që do të pasonin në dekadat e ardhshme.

Veprimtaria atdhetare e Nazmi Selmanajt

Sipas aktakuzës së ngritur nga organet e ndjekjes penale jugosllave, Nazmi Selmanaj konsiderohej një nga hallkat e rëndësishme të komunikimit ndërmjet strukturave ilegale që vepronin në Kosovë dhe qendrave organizative të lëvizjes shqiptare në mërgatë. Prokuroria pretendonte se veprimtaria e tij nuk kufizohej vetëm në mbështetjen ideore të organizatës, por përfshinte edhe kryerjen e detyrave konkrete që lidhnin me sigurimin e kontakteve, bartjen e materialeve organizative dhe përcjelljen e udhëzimeve nga jashtë vendit drejt strukturave që vepronin në Kosovë.

Sipas dokumenteve hetimore, në fillim të muajit prill të vitit 1980, Nazmi Selmanaj kishte udhëtuar në Republikën Federale të Gjermanisë me detyrën për të vendosur kontakte me Jusuf Gërvallën dhe për t’i përcjellë atij mesazhet dhe qëndrimet e Ismail Haradinajt. Ky udhëtim paraqitej nga organet e ndjekjesë si një moment me rëndësi të veçantë në procesin e krijimit të lidhjeve më të strukturuara ndërmjet veprimtarëve të Kosovës dhe qendrave të organizuara të emigracionit politik shqiptar në Evropën Perëndimore.

Gjatë qëndrimit në Gjermani, sipas aktakuzës, Selmanaj ishte njohur nga afër me veprimtarinë dhe objektivat politike të organizatës “Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës”. Në këtë kuadër ai kishte zhvilluar takime me Jusuf Gërvallën, i cili në atë kohë ishte një nga figurat më aktive të lëvizjes politike shqiptare në emigracion. Këto kontakte nuk kishin karakter thjesht informues, por konsideroheshin nga organet hetimore si pjesë e procesit të zgjerimit dhe konsolidimit të strukturave ilegale brenda Kosovës.

Sipas shkrimeve të prokurorisë, gjatë këtyre takimeve Selmanaj ishte pajisur me dokumente themelore të organizatës, përfshirë Statutin dhe Programin politik, të cilat përfaqësonin bazën ideologjike dhe organizative të saj. Këto dokumente përmbanin orientimet kryesore politike, strukturën organizative dhe objektivat strategjike të lëvizjes. Në analizën e organeve të ndjekjesë, qarkullimi i këtyre materialeve dëshmonte për ekzistencën e një komunikimi të organizuar ndërmjet qendrave të emigracionit dhe veprimtarëve në Kosovë.

Nga perspektiva e studimeve mbi organizatat ilegale, bartja e statuteve, programeve dhe materialeve të ngjashme përfaqëson një element karakteristik të proceseve të institucionalizimit politik. Përmes këtyre dokumenteve synohej krijimi i një identiteti të përbashkët organizativ, unifikimi i veprimtarisë dhe përcaktimi i qartë i objektivave strategjike të lëvizjes.
Përveç dokumenteve programore, sipas aktakuzës, Jusuf Gërvalla i kishte përcjellë Nazmi Selmanajt edhe orientime konkrete lidhur me zgjerimin e veprimtarisë organizative në Kosovë. Një nga këto udhëzime kishte të bënte me formimin e një Komiteti të Vendit, i cili do të shërbente si strukturë bazë për organizimin dhe koordinimin e aktivitetit ilegal në rajonin e Deçanit.
Pas kthimit në Kosovë, konkretisht në Gllogjan, Selmanaj, sipas materialeve të procedurës gjyqësore, ia kishte dorëzuar Ismail Haradinajt dokumentet e marra në Gjermani, së bashku me porositë dhe orientimet e përcjella nga Jusuf Gërvalla. Në këtë mënyrë, ai paraqitej nga organet hetimore si ndërmjetës në procesin e transferimit të materialeve programore dhe të udhëzimeve organizative nga emigracioni drejt strukturave që po krijoheshin në Kosovë.

Në vijim të këtij procesi, sipas aktakuzës, gjatë muajit korrik të vitit 1980 u ndërmorën hapat konkretë për organizimin e strukturës së parë lokale të lëvizjes në rajonin e Deçanit. Në këtë veprimtari morën pjesë Nazmi Selmanaj, Hasan Ukëhaxhaj, Jashar Salihu dhe Shkurte-Drita Kuçi, të cilët, së bashku me veprimtarë të tjerë, formuan atë që në dokumentet e gjykatës identifikohej si Komiteti i Vendit.
Nga pikëpamja organizative, krijimi i këtij komiteti paraqet një fazë të rëndësishme në zhvillimin e rrjetit ilegal të Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës. Ai përfaqësonte kalimin nga kontaktet individuale dhe grupet e vogla simpatizuese në një strukturë më të formalizuar dhe më të koordinuar. Komiteti shërbente si qendër lokale organizimi, e cila kishte për detyrë zgjerimin e rrjetit të anëtarësisë, shpërndarjen e materialeve ilegale dhe ruajtjen e lidhjeve me strukturat më të larta të organizatës.

Në aspektin shkencor, ky rast ilustron mënyrën se si organizatat ilegale ndërtojnë rrjetet e tyre përmes një kombinimi të kontakteve personale, transferimit të dokumenteve ideologjike dhe krijimit të strukturave lokale. Ai dëshmon gjithashtu për rolin e rëndësishëm që mërgata shqiptare luante në procesin e organizimit politik të lëvizjes kombëtare, duke vepruar si qendër e komunikimit, koordinimit dhe shpërndarjes së materialeve programore.

Prandaj, veprimtaria e Nazmi Selmanajt nuk duhet parë vetëm si një episod individual. Ajo pasqyron një model më të gjerë të funksionimit të lëvizjes ilegale shqiptare, ku individë të caktuar shërbenin si ura lidhëse ndërmjet Kosovës dhe qendrave të emigracionit politik, duke mundësuar qarkullimin e ideve, dokumenteve dhe orientimeve organizative që kontribuuan në zgjerimin dhe konsolidimin e strukturave ilegale shqiptare në prag të ngjarjeve të rëndësishme politike të viteve tetëdhjetë.

Foto: Hasan Ukëhaxhaj

Sipas materialeve të paraqitura në procesin gjyqësor dhe dokumentacionit të organeve të ndjekjesë, veprimtaria e Nazmi Selmanajt nuk u kufizua vetëm në kontaktet fillestare me strukturat e organizuara të mërgatës shqiptare, por vazhdoi edhe më tej në kuadër të detyrave që i ishin besuar nga Komiteti i Vendit, i krijuar në rajonin e Deçanit. Kjo dëshmon se organizata kishte filluar të funksiononte sipas një sistemi të caktuar organizativ, ku secili anëtar kishte përgjegjësi konkrete dhe detyra të përcaktuara në kuadër të rrjetit ilegal.
Në këtë kontekst, gjatë muajit gusht të vitit 1980, Nazmi Selmanaj ndërmori një tjetër udhëtim drejt Republikës Federale të Gjermanisë. Ky udhëtim, sipas interpretimit të organeve hetimore, ishte pjesë e veprimtarisë së koordinuar ndërmjet strukturave të organizatës në Kosovë dhe qendrave të saj në emigracion. Gjatë qëndrimit disa ditor në Gjermani, Selmanaj pati rastin të zgjerojë kontaktet e tij me veprimtarët e njohur të lëvizjes kombëtare shqiptare, duke u njohur edhe me Ibrahim Kelmendin, një nga figurat kryesore të organizimit politik shqiptar në mërgatë.

Nga pikëpamja historike, ky takim ka rëndësi të veçantë, sepse dëshmon për ekzistencën e lidhjeve të drejtpërdrejta ndërmjet aktivistëve që vepronin brenda Kosovës dhe drejtuesve të organizatave ilegale shqiptare në Evropën Perëndimore. Këto lidhje nuk kishin vetëm karakter personal, ato përbënin pjesë të një rrjeti më të gjerë komunikimi politik, përmes të cilit qarkullonin ide, dokumente, materiale propagandistike dhe orientime organizative.

Gjatë këtij qëndrimi, sipas të dhënave të aktakuzës, Jusuf Gërvalla i kishte dorëzuar Nazmi Selmanajt katër ekzemplarë të gazetës “Lajmëtari i Lirisë”, një nga organet më të rëndësishme të shtypit ilegal shqiptar në emigracion. Kjo gazetë përfaqësonte një instrument të rëndësishëm të komunikimit politik dhe ideologjik të lëvizjes, përmes së cilës publikoheshin analiza, qëndrime politike, informacione mbi zhvillimet në Kosovë dhe materiale që synonin ngritjen e vetëdijes kombëtare e politike të lexuesve shqiptarë.
Shikuar nga perspektiva e studimeve mbi lëvizjet ilegale, shpërndarja e literaturës dhe e shtypit politik përbënte një nga mekanizmat më të rëndësishëm të mobilizimit. Gazetat ilegale nuk kishin vetëm funksion informues, ato shërbenin si mjete për ndërtimin e identitetit kolektiv, për ruajtjen e lidhjeve ndërmjet anëtarëve dhe për artikulimin e objektivave strategjike të organizatës. Në këtë kuptim, sjellja e ekzemplarëve të “Lajmëtarit të Lirisë” në Kosovë paraqitej nga organet e sigurisë si pjesë e veprimtarisë organizative dhe propagandistike të lëvizjes.

Pas kthimit në Kosovë, Selmanaj, sipas dokumenteve të procesit, ua kishte shpërndarë këto materiale bashkëveprimtarëve të tij. Ky veprim konsiderohej nga organet jugosllave si pjesë e procesit të përhapjes së ideve politike të organizatës dhe të forcimit të strukturave ilegale në terren, dhe ky fakt tregon se komunikimi ndërmjet mërgatës dhe Kosovës nuk kufizohej vetëm në korrespondencë apo kontakte personale, por përfshinte edhe qarkullimin sistematik të materialeve të shkruara që luanin rol të rëndësishëm në formimin politik të aktivistëve.
Sipas aktakuzës, të gjithë personat e përfshirë në këtë rrjet organizativ vazhduan aktivitetin e tyre deri në momentin e arrestimit. Autoritetet jugosllave e cilësonin këtë veprimtari si të drejtuar kundër sistemit politik dhe rendit kushtetues të shtetit, ndërsa vetë pjesëmarrësit e shihnin atë si pjesë të angazhimit të tyre për realizimin e objektivave kombëtare dhe politike të organizatës.

Një aspekt me rëndësi të veçantë në zhvillimin e këtij organizimi ishte procesi i anëtarësimit formal në organizatë. Pas njohjes me Programin dhe Statutin e Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës, veprimtarët e përfshirë në grupin fillestar kishin pranuar të bëheshin pjesë e strukturës organizative. Ky proces nuk kishte karakter spontan, por zhvillohej pas një periudhe njohjeje me qëllimet, parimet dhe rregullat e organizatës.

Nga pikëpamja organizative, kjo dëshmon për ekzistencën e një sistemi të caktuar përzgjedhjeje të anëtarëve. Organizata synonte që secili pjesëtar të ishte i vetëdijshëm për objektivat e saj dhe të pranonte në mënyrë të ndërgjegjshme përgjegjësitë që rridhnin nga anëtarësimi në një strukturë ilegale. (VIJON)