Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në gjysmën e parë të muajit korrik 1980, sipas dokumenteve të procesit, u themelua zyrtarisht “Komiteti i Vendit”, i përbërë nga pesë anëtarë. Kjo strukturë përfaqësonte bërthamën organizative të lëvizjes në rajonin e Deçanit dhe shërbente si qendër koordinimi për zgjerimin e mëtejshëm të rrjetit ilegal.

Një nga elementet më interesante të organizimit ishte aplikimi i sistemit të njohur si “treshet”. Çdo anëtar i komitetit kishte për detyrë të krijonte dy qelula të vogla organizative, secila e përbërë nga tre persona. Më pas, edhe këto njësi duhej të zgjeroheshin duke përfshirë anëtarë të rinj. Ky model organizimi është i njohur në literaturën shkencore mbi lëvizjet ilegale dhe rezistente si një formë e organizimit qelulor, e cila synon të kombinojë zgjerimin e rrjetit me ruajtjen e sigurisë dhe konspiracionit.

Sistemi i tresheve kishte disa funksione thelbësore. Ai kufizonte njohuritë që secili anëtar kishte për strukturën e përgjithshme të organizatës, zvogëlonte rrezikun e depërtimit të organeve të sigurisë dhe siguronte mbijetesën e rrjetit edhe në rast arrestimesh. Kjo metodë ishte përdorur nga shumë organizata ilegale në vende dhe periudha të ndryshme historike.

Një moment simbolik dhe me rëndësi të madhe për jetën e organizatës ishte edhe dhënia e betimit solemn nga anëtarët. Betimi përfaqësonte një rit kalimi, përmes të cilit individi pranonte publikisht përgjegjësitë morale dhe politike ndaj organizatës. Ai shërbente për të forcuar ndjenjën e përkatësisë, disiplinës dhe përkushtimit ndaj objektivave të përbashkëta.

Në thelb, ky akt nuk ishte vetëm formal. Ai synonte të krijonte një identitet të ri politik te anëtarët, duke i lidhur ata me një organizatë apo grup të ndërtuar mbi besimin reciprok, fshehtësinë dhe sakrificën për një qëllim të përbashkët. Në këtë mënyrë, ngritja ideore dhe edukimi politik shiheshin si elemente të domosdoshme për realizimin e objektivave të organizatës.

Prandaj, analiza e këtyre zhvillimeve tregon se “Komiteti i Vendit” nuk ishte thjesht një grup i vogël aktivistësh lokalë, por pjesë e një strukture më të gjerë organizative, e ndërtuar mbi parime të qarta të disiplinës, konspiracionit dhe mobilizimit politik. Ai përfaqësonte një hallkë të rëndësishme të rrjetit ilegal shqiptar të fillimviteve tetëdhjetë, duke dëshmuar për nivelin e organizimit dhe përpjekjet për institucionalizimin e veprimtarisë politike ilegale në Kosovë.

Sipas të dhënave të paraqitura në materialet hetimore dhe dokumentacionin gjyqësor të gjykatës në Pejë, Ismail Haradinaj nuk konsiderohej një veprimtar që ishte përfshirë rastësisht në aktivitetet e Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar të Kosovës, por një individ që kishte ndërtuar gradualisht profilin e tij politik dhe kombëtar përmes një angazhimi të hershëm në qarqet ilegale shqiptare. Veprimtaria e tij, sipas këtyre burimeve, kishte filluar disa vite përpara zbulimit të organizatës, duke e pozicionuar atë si një nga figurat më aktive dhe më të rëndësishme të rrjetit ilegal në rajonin e Deçanit.

Sipas aktakuzës, që nga viti 1979, Haradinaj kishte filluar të interesohej për literaturën e ndaluar politike dhe kombëtare, e cila qarkullonte në mënyrë të fshehtë ndërmjet veprimtarëve shqiptarë. Në kushtet e sistemit jugosllav, literatura e tillë konsiderohej e papranueshme nga autoritetet shtetërore, pasi trajtonte çështje kombëtare, politike dhe historike që binin ndesh me interpretimet zyrtare të kohës. Për shumë veprimtarë të brezit të tij, leximi i këtyre materialeve përfaqësonte jo vetëm një proces informimi, por edhe një formë të vetëdijesimit politik dhe kombëtar.

Në aspektin politik, ky proces mund të interpretohet si faza e formimit ideologjik të aktivistit. Para se individi të bëhet pjesë e një organizate, ai zakonisht kalonte nëpër një periudhë ku ndërton bindjet e tij politike, krijon rrjete bashkëpunimi dhe identifikohet me një kauzë të caktuar. Pikërisht kjo periudhë duket se karakterizonte veprimtarinë e hershme të Ismail Haradinajt.

Dokumentet e kohës sugjerojnë se ai kishte vendosur kontakte të ngushta me persona që ndanin të njëjtat bindje politike dhe kombëtare. Këto lidhje krijuan një rrjet bashkëpunimi, i cili më vonë do të shndërrohej në bazën organizative të veprimtarisë ilegale në rajonin e Deçanit. Në deklarimet e përfshira në procesin gjyqësor, Haradinaj paraqitet si një person që shprehte vazhdimisht gatishmërinë për t’u angazhuar në organizata që kishin si objektiv realizimin e aspiratave kombëtare shqiptare dhe bashkimin e trojeve shqiptare në një shtet të vetëm- Shqipërinë.

Roli i Haradinajt fillon të bëhet më i dukshëm gjatë vitit 1980, kur, sipas aktakuzës, shtëpia e tij në fshatin Gllogjan shndërrohet në një nga qendrat kryesore të takimeve të veprimtarëve ilegalë. Pikërisht aty, në muajin korrik të atij viti, u mbajt mbledhja e parë e asaj që njihej si “Komiteti i Vendit”. Në këtë takim morën pjesë të gjithë anëtarët themelues të strukturës, të cilët do të përbënin bërthamën organizative të

lëvizjes në rajon.
Nga këndvështrimi i zhvillimit të organizatave ilegale, kjo mbledhje përfaqëson një moment themelor institucionalizimi. Deri atëherë, kontaktet ndërmjet aktivistëve kishin qenë kryesisht të kufizuara në rrethe të ngushta bashkëpunimi. Me krijimin e Komitetit të Vendit, veprimtaria fillon të marrë një formë më të strukturuar dhe më të organizuar.
Sipas materialeve gjyqësore, në këtë mbledhjeje u shqyrtuan në mënyrë të detajuar Programi dhe Statuti i organizatës. Këto dokumente shërbenin si bazë ideologjike dhe organizative për veprimtarinë e saj, duke përcaktuar objektivat, strukturën dhe mënyrat e funksionimit të organizatës. Gjithashtu, në këtë takim u shpërndanë detyra konkrete për secilin anëtar dhe u përcaktuan drejtimet kryesore të aktivitetit të ardhshëm.

Një fazë tjetër e rëndësishme në konsolidimin e organizatës ishte mbledhja e dytë, e mbajtur në fund të muajit shtator të vitit 1980 në Gjakovë. Sipas aktakuzës, kjo mbledhje u organizua dhe u drejtua nga Ismail Haradinaj. Në të u diskutuan çështje të zgjerimit organizativ dhe të koordinimit të veprimtarisë, ndërsa vetë Haradinaj u zgjodh në krye të Komitetit të Vendit.

Nga pikëpamja organizative, zgjedhja e tij në këtë pozitë tregon se ai gëzonte besim të konsiderueshëm ndërmjet anëtarëve të grupit dhe shihej si figura më e përshtatshme për drejtimin e strukturës. Në organizatat ilegale, udhëheqja zakonisht u besohej individëve që kishin përvojë, autoritet moral dhe aftësi organizative, elemente që sipas dokumenteve duket se i atribuoheshin Haradinajt.
Vetëm një muaj më vonë, në tetor të vitit 1980, ai organizoi edhe mbledhjen e tretë të Komitetit, e cila u mbajt përsëri në shtëpinë e tij në Gllogjan. Kjo mbledhje paraqet një fazë të re të zhvillimit organizativ, pasi aty u morën vendime për zgjerimin e veprimtarisë në një territor më të gjerë dhe për shtimin e numrit të njësive bazë të organizimit.

Veçanërisht i rëndësishëm ishte vendimi për zgjerimin e sistemit të njohur si “treshet”, i cili përbënte bazën e organizimit konspirativ të lëvizjes. Ky model përfaqësonte një strukturë të organizimit ilegal, e cila mundësonte zgjerimin e rrjetit duke ruajtur njëkohësisht sigurinë dhe fshehtësinë e veprimtarisë.

Një element që bie në sy në dokumentacionin e gjykatës është përfshirja e anëtarëve të familjes së Haradinajt në aktivitetet e organizatës. Sipas aktakuzës, si drejtues i Komitetit ai kishte angazhuar edhe dy djemtë e tij në detyra të ndryshme që lidhnin me funksionimin e rrjetit.
Njëri prej tyre ishte dërguar në Republikën Federale të Gjermanisë, ku kishte vendosur kontakte me veprimtarët e mërgatës dhe ishte kthyer me materiale të ndryshme që konsideroheshin të rëndësishme për organizatën. Sipas dokumenteve hetimore, ai kishte sjellë rreth 300 ekzemplarë të gazetës “Lajmëtari i Lirisë”, si dhe pajisje teknike, përfshirë një palë dylbi dhe dy radio-lidhëse të tipit toki-voki. Organi gjykues i interpretonte këto mjete si pjesë të infrastrukturës së nevojshme për funksionimin e organizatës.

Nga pikëpamja e studimeve mbi organizatat ilegale, qarkullimi i shtypit politik dhe sigurimi i mjeteve të komunikimit përbëjnë elemente tipike të ndërtimit të një rrjeti të organizuar veprimi. Gazetat shërbenin për formimin ideologjik dhe propagandën politike, ndërsa pajisjet teknike synonin të lehtësonin komunikimin dhe koordinimin ndërmjet anëtarëve.

Ndërkohë, djali tjetër i Haradinajt, sipas aktakuzës, ishte angazhuar në aktivitete propagandistike në terren. Atij i atribuohej heqja e tabelave dhe mbishkrimeve publike që mbanin emra figurash historike serbe, shkrimi i parullave politike dhe shpërndarja e afisheve me përmbajtje kombëtare dhe politike.

Në analizën historike, këto veprime interpretohen si pjesë e asaj që studiuesit e quajnë luftë simbolike për hapësirën publike, ku simbolika, emërtimet, parullat dhe afishet bëhen mjete për artikulimin e identitetit politik dhe kombëtar. Në këtë kuptim, veprimtaria nuk zhvillohej vetëm në nivel organizativ, por edhe në nivelin e simbolikës dhe të komunikimit publik.

Në tërësi, dokumentacioni i procesit e paraqet Ismail Haradinajn si një nga figurat qendrore të organizimit ilegal në rajonin e Deçanit. Ai shfaqet si organizator, drejtues, koordinator dhe ndërmjetës ndërmjet strukturave lokale dhe qendrave të emigracionit politik shqiptar. Pavarësisht interpretimit që i bënte pushteti jugosllav kësaj veprimtarie, analiza historike e këtyre ngjarjeve ofron një pasqyrë të rëndësishme mbi mënyrën e organizimit, funksionimit dhe zgjerimit të rrjeteve ilegale shqiptare në prag të zhvillimeve politike që do të shënonin dekadën e viteve tetëdhjetë në Kosovë.

Gjatë periudhës së veprimtarisë së tyre ilegale, anëtarët e “Komitetit të Vendit” dëshmuan një shkallë të konsiderueshme angazhimi në fushën e propagandës politike dhe të organizimit ideologjik. Veprimtaria e tyre nuk kufizohej vetëm në ruajtjen e lidhjeve organizative apo në zgjerimin e rrjetit të bashkëpunëtorëve, por përfshinte edhe përpjekje të vazhdueshme për formimin politik të anëtarësisë dhe për përhapjen e ideve që përbënin bazën programore të organizatës. Në këtë kuptim, informimi konsiderohej si një nga instrumentet kryesore të veprimit, përmes së cilës synohej ngritja e vetëdijes kombëtare dhe politike, si dhe krijimi i një mbështetjeje më të gjerë shoqërore për objektivat e lëvizjes.

Sipas të dhënave të dokumentuara në proceset gjyqësore dhe materialet hetimore të kohës, anëtarët e komitetit kishin treguar aftësi të veçanta në organizimin dhe zhvillimin e aktiviteteve propaganduese. Këto aftësi manifestoheshin në forma të ndryshme: përmes leximit dhe shpërndarjes së literaturës ilegale, diskutimeve politike në rrethe të ngushta besimi, përhapjes së materialeve me përmbajtje kombëtare dhe ideologjike, si dhe përmes përpjekjeve për të krijuar një rrjet të qëndrueshëm simpatizantësh dhe bashkëpunëtorësh.

Një rol të rëndësishëm në këtë proces kishte literatura e ndaluar, e cila përbënte burimin kryesor të formimit ideor dhe politik të veprimtarëve. Kjo literaturë përfshinte programe dhe statute organizatash ilegale, botime të mërgatës shqiptare, traktate politike, analiza historike dhe materiale të tjera që trajtonin çështjen kombëtare shqiptare, pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi dhe aspiratat për ndryshime politike. Për anëtarët e Komitetit të Vendit, leximi i këtyre materialeve nuk ishte vetëm një akt informimi, por një proces i vazhdueshëm edukimi politik dhe ideologjik.

Nga perspektiva e lëvizjeve politike, ky fenomen mund të interpretohet si proces i socializimit politik, përmes të cilit individët përvetësojnë ide, vlera dhe qëndrime që më pas orientonin veprimtarinë e tyre kolektive. Literatura ilegale luante funksionin e një mjeti formues, duke krijuar një gjuhë të përbashkët politike dhe një kuadër të përbashkët interpretimi për realitetin shoqëror dhe politik.

Paralelisht me këtë aktivitet ideologjik, anëtarët e komitetit ishin të angazhuar edhe në zgjerimin e bazës organizative. Një nga detyrat kryesore që ata i kishin vënë vetes ishte identifikimi dhe përfshirja në organizatë e individëve që konsideroheshin të besueshëm, të përkushtuar dhe të gatshëm për të marrë pjesë në veprimtarinë ilegale. Përzgjedhja e anëtarëve të rinj nuk bëhej në mënyrë të rastësishme. Në kushtet e një mbikëqyrjeje intensive nga organet e sigurisë, besueshmëria dhe diskrecioni përbënin kritere themelore për pranimin e individëve në strukturat organizative.

Nga këndvështrimi i teorisë së organizatave ilegale, ky proces përfaqësonte një mekanizëm të kontrolluar rekrutimi, që synonte të ruante sigurinë e rrjetit dhe njëkohësisht të zgjeronte ndikimin e tij. Çdo anëtar i ri duhej të kalonte nëpër një periudhë vëzhgimi dhe verifikimi, gjatë së cilës vlerësohej jo vetëm bindja e tij politike, por edhe aftësia për të ruajtur fshehtësinë dhe për t’iu përmbajtur disiplinës organizative.

Në këtë mënyrë, aktiviteti propagandues dhe procesi i rekrutimit ishin të lidhur ngushtë me njëri-tjetrin. Përhapja e ideve politike krijonte terrenin për identifikimin e simpatizantëve, ndërsa përfshirja e individëve të rinj siguronte vazhdimësinë dhe zgjerimin e organizatës. Kjo strategji i mundësoi Komitetit të Vendit të ndërtonte gradualisht një rrjet më të gjerë bashkëpunëtorësh dhe mbështetësish, duke e shtrirë ndikimin e tij përtej bërthamës fillestare organizative.

Veprimtaria propaganduese e anëtarëve të Komitetit të Vendit pasqyron një tipar karakteristik të lëvizjeve ilegale shqiptare të asaj periudhe: bindjen se ndryshimi politik nuk mund të arrihej pa një punë të vazhdueshme në fushën e vetëdijesimit kombëtar dhe politik. Për këtë arsye, propaganda nuk shihej si një veprimtari dytësore, por si një komponent thelbësor i strategjisë së përgjithshme të organizatës.

Prandaj, analiza e veprimtarisë së anëtarëve të Komitetit të Vendit tregon se ata nuk funksiononin vetëm si aktivistë të një rrjeti ilegal, por edhe si bartës të një projekti politik dhe ideologjik, i cili synonte të ndikonte në ndërgjegjen e individëve dhe të krijonte një bazë sa më të gjerë mbështetjeje për objektivat e lëvizjes. Në këtë kuptim, propaganda, edukimi politik dhe rekrutimi përbënin tri dimensione të pandashme të veprimtarisë së tyre organizative. (Vijon)