Prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha

Në historinë e lëvizjes ilegale shqiptare të viteve tetëdhjetë, Gjakova zë një vend të rëndësishëm si një nga qendrat ku u zhvilluan aktivitete të organizuara politike me karakter kombëtar. Në këtë mjedis, të ngarkuar me tradita të fuqishme patriotike dhe me një vetëdije të theksuar kombëtare, u formua dhe veproi grupi i Organizatës “Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës” (LÇKK), një organizim që synonte të artikulonte aspiratat politike të shqiptarëve për vetëvendosje dhe bashkim kombëtar.

Veprimtaria e këtij grupi tërhoqi shpejt vëmendjen e organeve të sigurisë jugosllave, të cilat e konsideronin çdo organizim të tillë si kërcënim serioz ndaj rendit kushtetues të federatës. Pas një periudhe të gjatë përcjelljesh, hetimesh dhe ndjekjesh operative, pjesëtarët kryesorë të grupit u arrestuan dhe u nxorën para drejtësisë. Procesi gjyqësor u zhvillua në Gjykatën e Qarkut në Pejë, ku përpara trupit gjykues u paraqitën veprimtarët kryesorë të organizatës, të akuzuar për veprimtari armiqësore kundër shtetit jugosllav.

Foto: Muhamet Rugova

Në qendër të këtij procesi gjyqësor ndodhej mr. Muhamet Rugova, i cilësuar nga organet e ndjekjes si organizatori kryesor i grupit të LÇKK-së që vepronte në Gjakovë dhe në zonat përreth saj. Ai përfaqësonte brezin e intelektualëve shqiptarë që, përtej veprimtarisë së tyre profesionale dhe akademike, kishin zgjedhur të angazhoheshin në lëvizjen ilegale, duke besuar se çështja kombëtare shqiptare kërkonte forma më të organizuara të rezistencës politike. Për pushtetin e kohës, veprimtaria e tij konsiderohej veçanërisht e rrezikshme, sepse vinte nga një intelektual me ndikim, i aftë të ushtronte autoritet moral dhe politik mbi rininë dhe shtresat e arsimuara të shoqërisë.

P. nr. 108/ 81
1. Myrteza Nura, referent (1934) Gjakovë, neni136/1, 116/1 LPJ.5.10.1981. (9 vjet burg)
2. Muhamet Rogova, prof. (1944) Gjakovë, neni136/1, 116/1 LPJ. 5.10.1981 (9 vjet burg)
3. Sokol Meta, student, (1960) Botushë, neni 136/1, 116/1 LPJ. 5.10.1981. (6 vjet burg)
4. Hysen Kusari, zdrukthëtar (1948) Gjakovë, neni136/2, 114 LPJ. 5.10.1981. (3 vjet burg)

Pas zhvillimit të procesit gjyqësor, Gjykata e Qarkut në Pejë e dënoi Muhamet Rugovën me nëntë vjet burg të rëndë. Ky dënim ishte pjesë e politikës së ashpër ndëshkuese që regjimi jugosllav po zbatonte kundër veprimtarëve shqiptarë, veçanërisht pas demonstratave të vitit 1981, kur kërkesat për avancimin e statusit politik të Kosovës kishin marrë përmasa masive.
Në veprimtarinë e tij, Muhamet Rugova nuk kishte vepruar i vetëm. Një nga bashkëpunëtorët më të afërt ishte studenti Sokol Meta, i cili gjithashtu u arrestua dhe u dënua me gjashtë vjet burg. Marrëdhënia ndërmjet tyre pasqyronte një tipar karakteristik të lëvizjes ilegale shqiptare të asaj periudhe: bashkimin e përvojës së intelektualëve me energjinë dhe idealizmin e rinisë studentore. Në shumë raste, pikërisht studentët përbënin bazën më dinamike të organizimeve ilegale, duke shërbyer si bartës të ideve të reja politike dhe si lidhje ndërmjet qendrave universitare dhe popullsisë së gjerë.

Sipas aktakuzës së kohës, Muhamet Rugova dhe Sokol Meta kishin zhvilluar veprimtari organizative që synonin zgjerimin e rrjetit të mbështetësve të LÇKK-së. Ata akuzoheshin se kishin rekrutuar dhe tubuar rreth vetes individë me bindje të ngjashme politike, duke diskutuar dhe propaganduar idetë që lidhnin të ardhmen e Kosovës me realizimin e të drejtës së vetëvendosjes së shqiptarëve. Në interpretimin e organeve shtetërore jugosllave, këto veprime konsideroheshin përpjekje për të cenuar integritetin territorial të federatës.
Në thelb, aktiviteti i grupit pasqyronte një nga aspiratat më të përhapura në mesin e lëvizjes ilegale shqiptare të asaj kohe: bindjen se shqiptarët, pavarësisht ndarjeve administrative dhe kufijve shtetërorë të krijuar pas Luftës së Dytë Botërore, përbënin një tërësi kombëtare që duhej të kishte të drejtën të vendoste vetë për fatin e saj politik. Këto ide qarkullonin në mënyrë të fshehtë nëpërmjet literaturës ilegale, diskutimeve të mbyllura dhe rrjeteve konspirative, duke u bërë pjesë e diskursit politik të rezistencës shqiptare.

Procesi kundër grupit të LÇKK-së në Gjakovë nuk ishte një rast i izoluar. Ai ishte pjesë e një vale të gjerë gjyqesh politike që përfshinë shumë qytete të Kosovës gjatë viteve tetëdhjetë. Nëpërmjet këtyre proceseve, pushteti synonte të godiste jo vetëm individët e përfshirë drejtpërdrejt në organizata ilegale, por edhe vetë idetë që ata përfaqësonin. Megjithatë, përkundër dënimeve të rënda dhe viteve të gjata të burgut, shumë prej këtyre veprimtarëve mbetën figura të respektuara në kujtesën kolektive shqiptare, si përfaqësues të një brezi që, në rrethana të vështira politike, zgjodhi të sakrifikojë lirinë personale për idealet që besonte.

Kështu, historia e grupit të Organizatës “LÇKK” në Gjakovë përbën një dëshmi të rëndësishme të rezistencës politike shqiptare gjatë dekadës së fundit të Jugosllavisë socialiste. Ajo pasqyron përplasjen ndërmjet aspiratave kombëtare të shqiptarëve dhe aparatit shtetëror që përpiqej t’i shtypte ato, duke lënë pas një trashëgimi historike që do të ndikonte në zhvillimet politike të Kosovës në vitet që pasuan.

Veprimtaria e Grupit të Gjakovës dhe lidhjet e tij me rrjetin e Lëvizjes Ilegale Shqiptare

Në mozaikun e gjerë të organizimeve ilegale shqiptare që vepronin në Kosovë gjatë viteve tetëdhjetë, grupi i Gjakovës përfaqësonte një hallkë të rëndësishme të rrjetit të rezistencës politike që po zgjerohej në pothuajse të gjitha trevat shqiptare. Ashtu si shumë organizata të tjera që vepronin në fshehtësi, edhe ky grup nuk ishte i izoluar në veprimtarinë e vet, por ishte pjesë e një sistemi të ndërlidhur strukturash ilegale që bashkëpunonin, shkëmbenin përvoja dhe mbështesnin njëra-tjetrën në realizimin e objektivave të përbashkëta kombëtare.
Një rol të rëndësishëm në mbështetjen e këtij grupi luajti “Komiteti i Vendit i Deçanit”, i cili në atë kohë ishte shndërruar në një nga qendrat më aktive të organizimit ilegal në Kosovën Perëndimore. Përmes lidhjeve të fshehta dhe kanaleve konspirative, grupi i Gjakovës furnizohej me literaturë ilegale, trakte, broshura dhe materiale të ndryshme propagandistike që qarkullonin jashtë kontrollit të pushtetit jugosllav. Këto materiale nuk kishin vetëm funksion informues, ato përfaqësonin instrumente të rëndësishme për formimin e vetëdijes kombëtare, për forcimin e bindjeve politike dhe për krijimin e një fryme rezistence ndërmjet anëtarëve dhe simpatizantëve të lëvizjes.

Foto: Sokol Meta

Në mesin e figurave më të spikatura të këtij grupi ishte juristi Murteza Nura nga Gjakova, një emër tashmë i njohur për organet e sigurisë jugosllave për shkak të veprimtarisë së tij të hershme politike. Jeta e tij përfaqësonte historinë e një brezi shqiptarësh që kishin kaluar pjesën më të madhe të jetës së tyre nën vëzhgim, përndjekje dhe ndëshkim politik. Në kohën kur vepronte në këtë organizatë, Murteza Nura ishte i punësuar në Prishtinë, por angazhimi i tij nuk kufizohej vetëm në profesionin e juristit. Ai ishte një veprimtar me përvojë të gjatë në lëvizjen kombëtare, i cili kishte hyrë herët në përplasje me sistemin jugosllav.

Historia e përndjekjes së tij fillon shumë më herët. Që në vitin 1964, në një periudhë kur çdo shfaqje e organizimit politik shqiptar trajtohej si kërcënim ndaj shtetit, ai ishte arrestuar dhe dënuar me tetë vjet burg për arsye politike dhe për aktivitet ilegal kundër regjimit. Ky dënim i hershëm nuk e kishte zbehur bindjen e tij politike. Përkundrazi, përvoja e burgut duket se e kishte forcuar më tej vendosmërinë për të vazhduar angazhimin në çështjen kombëtare. Kjo është arsyeja pse emri i tij shfaqet sërish në proceset politike të viteve tetëdhjetë, kur ai u bë një nga figurat kryesore të grupit të Gjakovës.

Foto: Murteza Nura

Për pushtetin jugosllav, pjesëmarrja e tij në organizimin ilegal përbënte një rast të përsëritur të asaj që cilësohej si veprimtari “armiqësore”. Si rrjedhojë, edhe në këtë proces gjyqësor ai u dënua rëndë, me nëntë vjet burg. Ky dënim nuk ishte vetëm ndëshkim ndaj një individi, por pjesë e një strategjie më të gjerë represive që synonte të godiste figurat me ndikim, veçanërisht ata që kishin autoritet intelektual dhe përvojë organizative.

Veprimtaria kryesore e grupit përqendrohej në atë që mund të quhet puna ideologjike dhe organizative. Në kushtet e ilegalitetit, organizatat shqiptare i kushtonin rëndësi të madhe edukimit politik të anëtarëve të tyre. Takimet e fshehta shërbenin jo vetëm për planifikimin e aktiviteteve konkrete, por edhe për diskutimin e çështjeve kombëtare, analizimin e situatës politike dhe forcimin e bindjeve të përbashkëta. Përmes kësaj pune ideologjike synohej krijimi i një bërthame veprimtarësh të ndërgjegjshëm, të gatshëm të përballonin sakrifica dhe të ruanin disiplinën organizative.

Një element karakteristik i funksionimit të grupit ishte organizimi i anëtarëve në treshe. Kjo metodë organizative, e përdorur gjerësisht në lëvizjet ilegale, kishte për qëllim rritjen e sigurisë dhe mbrojtjen e organizatës nga depërtimi i organeve të sigurimit. Çdo anëtar njihte vetëm një numër të kufizuar bashkëveprimtarësh, gjë që e bënte më të vështirë zbulimin e strukturës së plotë të organizatës në rast arrestimesh ose hetimesh. Kjo mënyrë organizimi dëshmon nivelin e kujdesit dhe profesionalizmit që kishin arritur të zhvillonin organizatat ilegale shqiptare gjatë asaj periudhe.

Një rol të rëndësishëm në aktivitetin e grupit luante edhe shpërndarja dhe studimi i materialeve me përmbajtje patriotike. Literatura ilegale konsiderohej si një mjet i fuqishëm për ruajtjen dhe përhapjen e idealeve kombëtare. Përmes saj përçoheshin mesazhe për lirinë, të drejtat kombëtare, historinë shqiptare dhe aspiratat politike të kohës. Në një shoqëri ku informacioni kontrollohej rreptësishtë nga aparati shtetëror, këto materiale përfaqësonin një burim alternativ të dijes dhe vetëdijesimit politik.

Radhëve të këtij grupi iu bashkua edhe Hysen Kusari, një zejtar i pavarur nga Gjakova. Përfshirja e tij është domethënëse, sepse dëshmon se lëvizja ilegale nuk kufizohej vetëm në rrethet e intelektualëve, studentëve apo profesionistëve. Ajo arrinte të depërtonte edhe në shtresat e tjera të shoqërisë, duke përfshirë zejtarë, punëtorë dhe qytetarë të zakonshëm, të cilët ndanin të njëjtat ideale kombëtare. Për angazhimin e tij në këtë veprimtari, Hysen Kusari u dënua me tre vjet burg.

Foto: Hysen Kusari

Historia e grupit të Gjakovës pasqyron një realitet të rëndësishëm të Kosovës së asaj kohe: ekzistencën e një rrjeti të gjerë individësh nga profesione, mosha dhe përvoja të ndryshme, të cilët, pavarësisht rrezikut të burgut dhe represionit, vazhdonin të vepronin në emër të idealeve kombëtare. Dënimet e tyre dëshmojnë ashpërsinë e sistemit politik jugosllav, ndërsa qëndrueshmëria e tyre dëshmon forcën e bindjeve që i shtynë të sakrifikonin lirinë personale për një vizion që besonin se i përkiste së ardhmes së popullit të tyre. Në këtë kuptim, grupi i Gjakovës mbetet një pjesë e rëndësishme e historisë së rezistencës politike shqiptare në Kosovë dhe një dëshmi e vazhdimësisë së përpjekjeve për afirmimin e të drejtave kombëtare në dekadat e fundit të Jugosllavisë.

Nga veprimtaria ilegale te lufta çlirimtare

Në përmbyllje të këtij punimi, të kësaj historie të dhimbshme, por njëkohësisht krenare të rezistencës shqiptare në Kosovë, duhet theksuar një e vërtetë që qëndron mbi të gjitha dënimet, burgjet dhe persekutimet e kohës: asnjë forcë represive nuk arriti ta shuante idealin që jetonte në zemrat e këtyre burrave e grave. Edhe pse u dënuan me dekada burg të rëndë, edhe pse u përballën me hetime të gjata, tortura psikologjike e fizike, me përçmim, izolim dhe mohimin e të drejtave më themelore njerëzore, dashuria e tyre për atdheun dhe besimi në çështjen kombëtare shqiptare mbetën të pathyeshme.

Burgjet e Jugosllavisë, të menduara për të thyer shpirtin e kundërshtarëve politikë, nuk arritën ta ndryshonin bindjen e tyre. Përkundrazi, për shumë prej këtyre veprimtarëve vitet e kaluara pas grilave u shndërruan në vite të kalitjes shpirtërore dhe kombëtare. Në vend që të largoheshin nga ideali i tyre, ata dolën prej burgjeve edhe më të vendosur, edhe më të ndërgjegjshëm për misionin që kishin marrë përsipër. Asnjëri prej tyre nuk e mohoi rrugën që kishte ndjekur, nuk kërkoi falje për bindjet e veta dhe nuk u pendua për sakrificat e bëra në emër të popullit dhe të kombit të vet.

Në ndërgjegjen e tyre jetonte vazhdimisht ideali i lirisë, i dinjitetit kombëtar dhe i bashkimit shpirtëror të shqiptarëve. Ky ideal nuk ishte një slogan i përkohshëm politik, por një bindje e rrënjosur thellë, e ndërtuar mbi historinë e gjatë të sakrificave të popullit shqiptar. Prandaj, edhe pas vuajtjeve të shumta, ata vazhduan të mbeten pjesë aktive e lëvizjes kombëtare, duke kontribuar në forma të ndryshme në organizimin dhe forcimin e rezistencës shqiptare.

Rruga që kishin nisur në ilegalitet gjatë viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë nuk u ndërpre me burgosjen e tyre. Përkundrazi, ajo vazhdoi të zhvillohej paralelisht me ngjarjet historike që do ta çonin Kosovën drejt një faze të re të përballjes me regjimin serb. Shumë nga këta veprimtarë, sapo fituan lirinë, iu rikthyen angazhimit kombëtar me të njëjtin përkushtim dhe vendosmëri. Ata u bënë pjesë e proceseve politike dhe organizative që gradualisht po krijonin bazën e rezistencës së armatosur shqiptare.

Kur në fund të shekullit XX Kosova hyri në etapën e luftës çlirimtare, një numër i konsiderueshëm i këtyre ish-të burgosurve politikë nuk qëndruan anash. Ata iu bashkuan radhëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, duke marrë armët në dorë për të vazhduar me mjete të tjera idealin që kishin mbrojtur për dekada. Për ta, lufta e UÇK-së nuk ishte një kapitull i ri, por vazhdimësi e natyrshme e përpjekjeve të mëhershme politike dhe ilegale. Ajo përfaqësonte kurorëzimin e një rruge të gjatë sakrificash, përndjekjesh dhe qëndrese.

Disa prej tyre patën fatin ta shihnin afër realizimin e ëndrrës për liri, ndërsa të tjerë nuk arritën deri në fund të rrugëtimit. Ata ranë në fushën e betejës, duke dhënë jetën si luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Sakrifica e tyre u bë pjesë e themeleve mbi të cilat u ngrit liria e Kosovës. Gjaku i derdhur në burgje, në hetuesi dhe më vonë në luftë u shndërrua në dëshmi të përkushtimit të një brezi që nuk pranoi të nënshtrohej.

Prandaj, kur sot kujtohen emrat e këtyre veprimtarëve, ata nuk duhen parë vetëm si të dënuar politikë të një periudhe të caktuar historike. Ata përfaqësojnë një brez të tërë shqiptarësh që jetuan mes sakrificës dhe idealit, mes burgut dhe shpresës, mes përndjekjes dhe qëndresës. Historia e tyre është historia e vazhdimësisë së rezistencës shqiptare në Kosovë, një histori që filloi në qelitë e errëta të burgjeve jugosllave dhe vazhdoi deri në frontet e luftës çlirimtare, ku shumë prej tyre vulosën me jetën e tyre besnikërinë ndaj atdheut dhe lirisë.

Literatura:
1. Sabile Keçmezi- Basha, Organizatat dhe grupet ilegale në Kosovë 1981-1989 (sipas aktgjykimeve të gjykatave ish- jugosllave), Prishtinë, 2003
2. Sabile Keçmezi- Basha, Ekzekutimi i shqiptarëve nga OZNA dhe UDB-ja Jugosllave më 1944-1990, Prishtinë, 2024
3. Sabile Keçmezi- Basha, Të burgosurit politikë shqiptar në Kosovë 1945-1990, Logos-A, Shkup, Prishtinë, Tiranë, 2010,
4. Hasan Ukëhaxhaj, Komiteti i Deçanit – LNÇKVSHJ , Prishtinë 2022
5. Statuti i organizatës “Lëvizja për Çlirimin Kombëtar të Kosovës”
6. Material i Sekretariatit Krahinor i Punëve të Brendshme- Shërbimi i Sigurimit Shtetëror- (tepër rezervat), Prishtinë, tetor 1986.
7. Zhivko Miliç, Od trojke do mrezhe, Danas, 6.4.1982
8. U dënuan 11 arsimtarë e studentë pjesëtarë të organizatës armiqësore “Lëvizja e Çlirimit Kombëtar të Kosovës” Rilindja, 8 gusht 1981
9. Prikaz organizacije u opçini Deçani, Danas, aprill 1982, 81
10. Gjenerali i luftës dhe i diplomacisë, Gazeta e Re, 31 mars 2001.
11. Rilindja , 9 gusht 1981.
12. Aktivistët e Komitetit irredentist nga Gllogovci u dënuan prej 7 deri në 15 vjet burg, Rilindja, 19 gusht 1981
13. U dënuan pjesëtaret e Organizatës Irredentiste nga Gjakova, Rilindja, 14 gusht 1981.
14. Aktgjykimi i gjykatës së Qarkut, Pejë – P. nr. 106/81
15. Aktgjykimi i gjykatës së Qarkut, Prishtinë – P. nr. 108/ 81
16. Aktgjykimi i gjykatës së Qarkut, Prishtinë – P.nr. 123/81 (FUND)