ALFRED DE MUSSET

Baden, 1 shtator 1834

U bënë tetë ditë që kur u largova dhe ende nuk të kam shkruar. Prisja një çast qetësie, po të tillë nuk ka më. Dëshiroja të të shkruaja shtruar, qetësisht, në agun e bukur mëngjesor, të të falënderoja për lamtumirën që më dërgove. Është kaq e bukur, kaq e dhimbshme, kaq e ëmbël; shpirti im, ti ke një zemër engjëlli. Kisha dëshirë të flisja vetëm për dashurinë time. Ah, Zhorzhë, çfarë dashurie! Kurrë një njeri nuk ka dashuruar siç të dua unë ty. Jam i humbur, e di, jam i zhytur në një oqean dashurie; as vetë nuk e di si jetoj, si ha, si eci, si marr frymë, si flas; di vetëm që dashuroj. Ah, nëse ke pasur gjithë jetën tënde një etje të pashuar për lumturi, nëse lumturi është të të duan, nëse ndo­njëherë ia ke kërkuar këtë qiellit, oh! ti, jeta ime, e mira ime, dashuria ime, vështro diellin, lulet, gjelbërimin, gjithësinë! Ty të duan, ta dish, po aq sa mund të duhet Perëndia nga levitët e tij, nga dishepujt e tij, nga martirët e tij! Të dua, o mishi dhe gjaku im! Po tretem nga dashuria, nga një dashuri pa mbarim, pa emër, e marrë, e pashpresë, e braktisur! Ti je e dashuruar, e admiruar, e adhuruar deri në vdekje! Jo pra jo, nuk do të shërohem. Dhe jo, nuk do të përpiqem të jetoj; më mirë kështu, madje të vdesësh duke të dashur ty është më mirë sesa të jetosh. Nuk dua t’ia di se ç’thonë. Thonë se ke një dashnor tjetër. E di fare mirë, kjo po ma gërryen shpirtin, por unë dashuroj, dashuroj, dashuroj. Le të më pengojnë të të dua!

E di, kur u nisa, nuk e provova dëshpërimin; nuk kishte vend në zemrën time. Të kisha mbajtur në krahët e mi, oh, kurmi im i adhuruar! Të kisha shtrënguar mbi atë lëndim të ëmbël! U largova pa ditur se çfarë po bëja; nuk e di nëse mamaja ime ishte e mërzitur, besoj se jo, e përqafova, ika; nuk thashë asgjë, mbi buzët e mia kisha ende afshin e buzëve të tua, të flakur, që ende fërgëllonin. Ah, Zhorzhë, ti ishe e qetë dhe e lumtur atë­kohë. Nuk kishe humbur asgjë. Ti nuk e di se ç’do të thotë të presësh një puthje për pesë muaj! Ti nuk e di se ç’do të thotë për një zemër të mjerë, që, përgjatë pesë muajve, ditë pas dite, orë pas ore, të ndiente jetën teksa e braktiste, ftohtësinë e varrit që shndërrohet dalëngadalë në vetmi, vdekjen dhe harresën që çurgojnë pikë-pikë si dëbora, ti nuk e di se si është kur zemra të shtrëngohet deri në atë pikë sa pushon së rrahuri, gufon vetëm një çast, për të rifilluar si ndonjë lule e brishtë të pijë qoftë edhe një pikë vese gjallëruese? Oh Perëndi, e ndieja, e dija, se nuk do ta shihnim më njëri-tjetrin. Tani ka marrë fund; dikur e solla ndërmend, se duhej të ringjallesha, të fitoja një dashuri tjetër, ta harroja tënden, të guxoja. Po provoja, të paktën po mundo­hesha. Mirëpo tani, e di, parapëlqej më mirë vuajtjen sesa jetën; ti më lejove të të dua, e kupton, edhe po të zmbrapseshe do të ishte e kotë; ti dëshiron që të të dua; ta kërkon zemra, ti nuk do mund ta kundërshtosh, dhe unë jam i përhumbur. E shikon, unë nuk jam më përgjegjës për asgjë.

A s’më thua se çfarë kërkoj unë këtu? Ç’më duhen gjithë këto pemë, gjithë këto male, gjithë këta gjermanë që kalojnë pa më kuptuar, me ato dërdëllitjet e tyre të pakuptueshme? Ç’më duhet kjo dhomë bujtine? Thonë se është e bukur, se pamja është magjepsëse, shëtitja e këndshme, se gratë kërcejnë, burrat tymosin, pinë, këndojnë, se kuajt vrapojnë me galop. Gjithë kjo nuk është jetë, është thjesht rrëmuja e jetës. Dëgjo, Zhorzhë, asgjë më shumë, të përgjërohem, asnjë fjalë për të më hequr qafe, asnjë ngushëllim, asnjë rini, lavdi, të ardhme, shpresë, asnjë këshillë, asnjë qortim. Të gjitha këto më bëjnë të mendoj që jam i ri, që kam besuar në lumturi, që kam një nënë; e gjithë kjo më shtyn të qaj dhe nuk kam më lot. Ti e di, nuk jam i çmendur, do të luftoj sa të mundem. Ende kam forcë: por ç’do të thotë të kesh forcë, o Zot, kur ajo sillet kundër njeriut? Asgjë, asgjë, të lutem, mos më bëj të vuaj, mos më kthe në jetë. Të premtoj, të betohem se do të luftoj, nëse mundem. Mos më thuaj se po të shkruaj në një moment zjarrmie apo përçartjeje, që të qetësohem: tash tetë ditë kam pritur një çerek ore qetësi, vetëm një çast për të të shkruar. E di mirë se jam i ri, se u kam dhënë shpresë sa e sa zemrave dashamirëse, e di mirë se të gjithë kanë të drejtë: a nuk bëra atë që duhej? Ika, lashë gjithçka. E ç’kanë për të thënë? Gjithçka tjetër është punë për mua. Do të ishte shumë mizore të vija e t’i thosha një fatkeqi, që po vdes nga dashuria, se nuk ka të drejtë të vdesë. Demave të plagosur në arenë u lejohet të tërhiqen në një cep, me shpatën e mata­dorit në shpatull, dhe të ngordhin në paqe. Prandaj, të përgjë­rohem, asnjë fjalë, dëgjo: e gjithë kjo nuk do të bëjë që ti të marrësh veshjen e udhëtimit, një kalë apo një karrocë të vogël dhe të vish. Pavarësisht sa shumë pres, ja ku jam, ulur para kësaj tavoline të vogël mes letrave të tua, me portretin tënd që mora me vete! Më thua se do të takohemi sërish; se nuk do të vdesësh pa më puthur. E kupton që po vuaj, po qan me mua, po më le të largohem me iluzione të ëmbla; më flet për t’u takuar sërish; e gjithë kjo është e mirë, engjëlli im, e gjithë kjo është e sjellshme, Perëndia do të ta shpërblejë. Por sado ta shikoj derën e portës, ti nuk do të vish të trokasësh, apo jo? Nuk do të marrësh një copëz letre dhe të shkruash mbi të: Eja! – ndërmjet nesh ka nuk e di sa fraza, nuk e di sa detyra, nuk e di sa ndodhi, mes nesh shtrihen njëqind e pesëdhjetë lega. E pra, kjo është e përsosur, s’ka shumë për të thënë. Unë nuk mund të jetoj pa ty, kjo është e gjitha.

Nuk e di se sa do të zgjasë e gjithë kjo. Do të doja ta shkruaja këtë libër, por do të më duhej të dija në hollësi, historinë e jetës sate, nga e para; e njoh karakterin tënd, por jetën tënde e njoh vagëllimthi; nuk di gjithçka, madje edhe ato që di, nuk i di si duhet. Do të ishte mirë të të kisha parë, që të më tregoje gjithçka. Nëse do të doje, do të kisha marrë me qira pranë “Moulins”-it apo “Châtcauroux”-së, një mansardë, një tryezë dhe një shtrat, do të mbyllesha aty; ti do të vije të më shihje një ose dy herë, e pashoqëruar, me kalë; unë s’do të kisha takuar frymë njeriu, do të kisha shkruar, do të kisha qarë, do të kishin pandehur se isha në Gjermani. Aty do të kishim kaluar çaste të bukura. Shpresoj se nuk do të mendosh që tradhtove dikë; më pe të digjesha nga dashuria në krahët e tu herën e fundit; vërtet nuk të vret ndër­gjegjja për gjë? Por të gjitha ëndrrat që mund të kem, janë thjesht fantazi; e vetmja e vërtetë janë frazat, detyrat dhe gjërat; gjithçka është mirë, gjithçka është më mirë kështu.

O e dashura ime, megjithatë të lutem për diçka. Dil një mbrëmje të bukur, në perëndim të diellit, vetëm, shko në fushë, ulu mbi bar, nën një shelg të gjelbër; shiko perëndimin, dhe mendo për fëmijën tënd që po jep shpirt. Mundohu të harrosh gjithçka tjetër, rilexo letrat e mia, nëse i ke, ose librin tim të vogël; mendo, shpengoje zemrën, dhuromë një pikë loti; pastaj kthehu në shtëpi, me qetësi, ndiz llambën, merr penën dhe falja një orë mikut tënd të gjorë. Jepmë gjithçka mbart zemra jote për mua. Përpiqu pak më shumë, se ky nuk është një krim, vogëlushja ime. Mund të më thuash edhe më shumë sesa ndien, unë nuk do ta di, nuk mund të jetë një krim; jam i humbur. Le të mos ketë asgjë tjetër në atë letër përveç miqësisë për mua, veç dashurisë sate, Zhorzhë, a nuk e kujton dashurinë? Shkruaj në Baden (Grand Duché), postë restant. Dërgo falas deri në kufi dhe shkruaj: pranë Strasburgut. Është 12 lega larg Stras­burgut; nuk do të iki as më afër dhe as më larg. Por bëj të kem një letër, ku të mos ketë tjetër veç dashurisë sate; dhe më thuaj se më jep buzët e tua, dhëmbët e tu, flokët e tu, gjithçka, atë fytyrë që kam pasur, dhe të më puthësh, ti, mua! O Perëndi, o Perëndi, vetëm kur e mendoj zemra më angështohet, vështrimi më mjegullohet, më merren këmbët. Ah! Është e tmerrshme të vdesësh, është e tmerrshme të duash kështu. Çfarë etjeje Zhorzha ime, ah çfarë etjeje kam për ty! Të përgjërohem, bëj që ta kem atë letër. Po vdes, lamtumirë!

Në Baden (Grand Duché), pranë Strasburgut, postë restant.[1] O jeta ime, jeta ime, të mbaj pranë zemrës sime, oh, Zhorzha ime, dashnorja ime e bukur! E para dhe e mbramja dashuri!

SI DASHUROHEJ NË SHEKULLIN XIX

Alfred de Musset (Alfred dë Myse, 1810-1857), poet dhe dramaturg francez i periudhës së romantizmit. Lirik i ndjeshëm e subtil, që këndoi për jetën, natyrën, dashurinë, vdekjen. Është e njohur dashuria e tij e madhe, por e pafat me shkrimtaren Zhorzh Sand, pseudonim i Aurore Dupin (1804-1876), me të cilën pati letërkëmbim të gjerë. Kjo është njëra nga letrat që Myseja i dërgon të dashurës së tij më të madhe në moshë, më e njohura dhe më e bukura, e përfshirë edhe në Antologjinë tematike të poezisë franceze (Anthologie thématique de la poésie française, 1958-1977) të Max-Pol Fouchet-së (Maks-Pol Fushe). Poemat e Mysesë me mbititull Netët (1835-1837), gjithsej pesë, konsi­derohen kryevepër e poezisë së tij. Pas ndarjes mes tyre, Zorzh Sandi shkroi romanin epistolar Elle et Lui (Ajo dhe Ai), ndërsa i vëllai i Mysesë, duke mos u pajtuar me të, iu përgjigj me librin Lui et Elle (Ai dhe Ajo).

Lidhja mes Mysesë dhe Zhorzh Sandit dhe korrespondenca e tyre kanë lënë gjurmë edhe në muzikë, në kinematografi dhe në artet e tjera. Njërën nga letrat e tyre e interpreton këngëtarja e njohur kanadeze Céline Dion (Lettre de George Sand à Alfred de Musset/ Letër e Zhorzh Sandit Alfred dë Mysesë), pjesë e albumit të saj të vitit 2007, ndërsa regjisorja franceze Diane Kurys (Diana Kyris) i adaptoi ato për filmin e saj Fëmijët e shekullit (Les Enfants du Siècle, 1999).

Letra e mësipërme botohet për herë të parë në gjuhën shqipe.

Shqipëroi dhe komentoi: Agim Vinca.

Marrë nga nr. 26 i revistës “Akademia”. 

Letra origjinale:

ALFRED DE MUSSET

LETTRE A GEORGE

Baden, 1 sept. 1834.

Voilà huit jours que je suis parti, et je ne t’ai pas encore écrit. J’attendais un moment de calme, il n’y en a plus. Je voulais t’écrire doucement, tranquillement, par une belle matinée, te remercier de l’adieu que tu m’as envoyé, il est si bon, si triste, si doux; ma chère âme, tu as un cœur d’ange. Je voulais te parler seulement de mon amour, ah! George, quel amour! Jamais homme n’a aimé comme je t’aime. Je suis perdu, vois-tu, je suis noyé, inondé d’amour; je ne sais plus si je vis, si je mange, si je marche, si je respire, si je parle; je sais que j’aime. Ah! si tu as eu toute ta vie une soif de bonheur inextinguible, si c’est un bonheur d’être aimée, si tu l’as jamais demandé au ciel, oh! toi, ma vie, mon bien, ma bien-aimée, regarde le soleil, les fleurs, la verdure, le monde! Tu es aimée, dis-toi cela, autant que Dieu peut être aimé par ses lévites, par ses amans, par ses martyrs! Je t’aime, ô ma chair et mon sang! Je meurs d’amour, d’un amour sans fin, sans nom, insensé, désespéré, perdu! Tu es aimée, adorée, idolâtrée jusqu’à mourir! Et non! je ne guérirai pas. Et non, je n’essayerai pas de vivre; et j’aime mieux cela, et mourir en t’aimant vaut mieux que de vivre. Je me soucie bien de ce qu’ils en diront. Ils disent que tu as un autre amant. Je le sais bien, j’en meurs, mais j’aime, j’aime, j’aime. Qu’ils m’empêchent d’aimer!

Vois-tu, lorsque je suis parti, je n’ai pas pu souffrir; il n’y avait pas de place dans mon cœur. Je t’avais tenue dans mes bras, ô mon corps adoré! je t’avais pressée sur cette blessure chérie! je suis parti sans savoir ce que je faisais; je ne sais si ma mère était triste, je crois que non, je l’ai embrassée, je suis parti; je n’ai rien dit, j’avais le souffle de tes lèvres sur les miennes, jeté respirais encore. Ah! George, tu as été tranquille et heureuse là-bas. Tu n’avais rien perdu. Mais sais-tu ce que c’est que d’attendre un baiser cinq mois! Sais-tu ce que c’est pour un pauvre cœur qui a senti pendant cinq mois, jour par jour, heure par heure, la vie l’abandonner, le froid de la tombe descendre lentement dans la solitude, la mort et l’oubli tomber goutte à goutte comme la neige, sais-tu ce que c’est pour un cœur serré jusqu’à cesser de battre, de se dilater un moment, de se rouvrir comme une pauvre fleur mourante, et de boire encore une goutte de rosée vivifiante? Oh mon Dieu, je le sentais bien, je le savais, il ne fallait pas nous revoir. Maintenant c’est fini; je m’étais dit qu’il fallait revivre, qu’il fallait prendre un autre amour, oublier le tien, avoir du courage. J’essayais, je tentais du moins. Mais maintenant, écoute, j’aime mieux ma souffrance que la vie; tu m’as permis de t’aimer, vois-tu, tu te rétracterais que cela ne servirait à rien; tu veux bien que je t’aime; ton cœur le veut, tu ne diras pas le contraire, et moi, je suis perdu. Vois-tu, je ne réponds plus de rien.

Qu’est-ce que je viens faire, dis-moi, là ou là? Qu’est-ce que cela me fait tous ces arbres, toutes ces montagnes, tous ces allemands qui passent sans me comprendre, avec leur galimathias? Qu’est-ce que c’est que cette chambre d’auberge? Ils disent que cela est beau, que la vue est charmante, la promenade agréable, que les femmes dansent, que les hommes fument, boivent, chantent, et les chevaux s’en vont en galoppant. Ce n’est pas la vie, tout cela, c’est le bruit de la vie. Ecoute, George, plus rien, je t’en prie, pas un mot pour me dissuader, pas de consolation, pas de jeunesse, de gloire, d’avenir, d’espérance, pas de conseils, pas de reproches. Tout cela me fait penser que je suis jeune, que j’ai cru au bonheur, que j’ai une mère; tout cela me donne envie de pleurer, et je n’ai plus de larmes. Je ne suis pas un fou, tu le sais, je lutterai tant que je pourrai. J’ai de la force encore: mais de la force, mon Dieu! A quoi sert d’en avoir, quand elle se tourne elle-même contre l’homme? Rien, rien, je l’en supplie, ne me fais pas souffrir, ne me rappelle pas à la vie. Je te promets, je te jure de lutter, si je puis. Ne me dis pas que je t’écris dans un moment de fièvre ou de délire, que je me calmerai: voilà huit jours que j’attends un quart d’heure de calme, un seul moment pour t’écrire. Je le sais bien que je suis jeune, que j’ai fait naître des espérances dans quelques cœurs aimans, je sais bien qu’ils ont tous raison: n’ai-je pas fait ce que je devais? Je suis parti, j’ai tout quitté. Qu’ont-ils à dire? Le reste me regarde. Il serait trop cruel de venir dire à un malheureux qui meurt d’amour, qu’il a tort de mourir. Les taureaux blessés dans le cirque ont la permission d’aller se coucher dans un coin avec l’épée du matador dans l’épaule, et de finir en paix. Ainsi, je t’en supplie, pas un mot, écoute: tout cela ne fera pas que tu prennes ta robe de voyage, un cheval ou une petite voiture, et que tu viennes. J’aurai beau regarder, me voilà assis devant cette petite table au milieu de tes lettres, avec ton portrait que j’ai emporté! Tu me dis que nous nous reverrons; que tu ne mourras pas sans m’embrasser. Tu vois que je souffre, tu pleures avec moi, tu me laisses emporter de douces illusions; tu me parles de nous retrouver; tout cela est bon, mon ange, tout cela est doux, Dieu te le rendra. Mais j’aurai beau regarder ma porte, tu ne viendras pas y frapper, n’est-ce pas? Tu ne prendras pas un morceau de papier grand comme la main, et tu n’écriras pas dessus: Viens! – il y a entre nous je ne sais quelles phrases, je ne sais quels devoirs, je ne sais quels événements, il y a entre nous cent-cinquante lieues. Eh bien, tout cela est parfait, il n’y en a pas si long à dire. Je ne peux pas vivre sans toi, voilà tout.

Combien tout cela durera encore, je n’en sais rien. J’aurais voulu faire ce livre, mais il aurait fallu que je connusse en détail, et par époque, l’histoire de ta vie; je connais ton caractère, mais je ne connais ta vie que confusément; je ne sais pas tout, et ce que je sais, je le sais mal. Il aurait fallu que je te visse, que tu me racontasses tout cela. Si tu avais voulu, j’aurais loué aux environs de Moulins ou de Châtcauroux, un grenier, une table et un lit, je m’y serais enfermé; tu serais venue m’y voir une ou deux fois, seule, à cheval; moi, je n’aurais vu âme qui vive, j’aurais écrit, pleuré, on m’aurait cru en Allemagne. Il y aurait eu là quelques beaux moments. Tu n’aurais cru trahir personne, j’espère; tu m’as vu mourant d’amour dans tes bras la dernière fois; as-tu rien eu à te reprocher? Mais tous les rêves que je peux faire, sont des chimères; il n’y a de vrai que les phrases, les devoirs, et les choses; tout est bien, tout est mieux ainsi.

O ma fiancée, je te demande encore pourtant quelque chose. Sors un beau soir, au soleil couchant, seule, va dans la campagne, assieds-toi sur l’herbe, sous quelque saule vert; regarde l’occident, et pense à ton enfant qui va mourir. Tâche d’oublier le reste, relis mes lettres, si tu les as, ou mon petit livre; pense, laisse aller ton bon cœur, donne-moi une larme; et puis rentre chez loi, doucement, allume ta lampe, prends ta plume, donne une heure à ton pauvre ami. Donne-moi tout ce qu’il y a pour moi dans ton cœur. Efforce-toi plutôt un peu; ce n’est pas un crime, mon enfant. Tu peux m’en dire même plus que tu n’en sentiras, je n’en saurai rien, ce ne peut pas être un crime; je suis perdu. Mais qu’il n’y ait rien autre dans ta lettre que ton amitié pour moi, que ton amour, George, ne rappelles-tu pas de l’amour? Ecris à Baden (Grand Duché), poste restante. Affranchis jusqu’à la frontière et mets: près Strasbourg. C’est à 12 lieues de Strasbourg; je n’irai ni plus près ni plus loin. Mais que j’aie une lettre, où il n’y ait rien que ton amour; et dis-moi que tu me donnes tes lèvres, tes dents, tes cheveux, tout cela, cette tête que j’ai eue, et que tu m’embrasses, toi, moi! ô Dieu, ô Dieu, quand j’y pense, ma gorge se serre, mes yeux se troublent, mes genoux chancellent; ah! il est horrible de mourir, il est horrible d’aimer ainsi. Quelle soif, mon George, ô quelle soif j’ai de toi! je t’en prie, que j’aie cette lettre. Je me meurs, adieu!

A Baden (Grand Duché), près Strasbourg, poste restante. O ma vie, ma vie, je te serre sur mon cœur, ô mon George, ma belle maîtresse! mon premier, mon dernier amour!

Poeti romantik francez Alfred dë Myse (1810-1857) ishte i dashuruar marrëzisht në shkrimtaren Zhorzh Sand, emër letrar i Aurore Dupin-it (1806-1876). Kjo është letra që ai i shkruan asaj në vitin 1834, kur ishte 23 vjeç.

Alfred de Musset (Alfred dë Myse)

[1]  “Poste restante” (postë restant), letër që qëndron në postë deri sa të vijë i zoti ta marrë.