Shkruan: Bedri Halimi

Masakra e Burgut të Dubravës mbetet një nga ngjarjet më të errëta dhe më tronditëse të luftës në Kosovë. Ajo nuk ishte vetëm një akt dhune mbi njerëz të pambrojtur, por edhe një paradoks brutal politik, juridik dhe moral: fillimisht të burgosurit shqiptarë u larguan nga burgjet e Kosovës në pranverën e vitit 1998 me arsyetimin se po “mbroheshin” nga lufta, ndërsa më vonë, pikërisht në kulmin e bombardimeve të NATO-s dhe të pasigurisë më të madhe, u rikthyen në Dubravë aty ku ndodhi masakra.
Ky fakt ngre pyetje të rënda që edhe sot kërkojnë përgjigje serioze historike, juridike dhe politike.

Largimi i të burgosurve nga Kosova në vitin 1998

Në verën e vitit 1998, kur lufta në Kosovë kishte hyrë në fazë të hapur, autoritetet serbe filluan transferimin masiv të të burgosurve shqiptarë nga burgjet e Kosovës drejt burgjeve në Serbi.
Shpjegimi zyrtar ishte: “siguria e të burgosurve”, “pamundësia e garantimit të rendit”, dhe “rreziku nga luftimet”.
Pra, shteti serb pretendonte se po i largonte të burgosurit për t’i mbrojtur nga lufta.
Në këtë fazë: shumë të burgosur politikë shqiptarë, por edhe të burgosur të tjerë shqiptarë,
u transferuan në: Nish, Pozharevc, Mitrovicë të Sremit, dhe burgje të tjera në territorin e Serbisë.
Ky veprim, megjithëse politikisht i diskutueshëm, së paku në aspektin formal mbështetej në logjikën e “evakuimit nga zona e luftës”.

Paradoksi i rikthimit në Dubravë gjatë bombardimeve

Por vitin tjetër ndodhi diçka që e rrëzon të gjithë logjikën e “sigurisë”.
Në pranverën e vitit 1999, gjatë bombardimeve të NATO ndaj objektivave ushtarake dhe policore serbe, autoritetet serbe filluan rikthimin e të burgosurve shqiptarë në Burgun e Dubravës në Kosovë.
Dhe pikërisht kjo është pyetja thelbësore: Nëse Kosova ishte aq e pasigurt në vitin 1998 sa që të burgosurit duhej të largoheshin prej saj, si u bë papritur “e sigurt” Dubrava në kulmin e bombardimeve të vitit 1999?
Ky paradoks nuk është thjesht kontradiktë administrative. Ai ngre dyshime të rënda mbi qëllimet reale të këtij transferimi.

Dubrava si vend i përqendrimit të të burgosurve

Në vend që të mbaheshin në burgjet e Serbisë larg zonës së luftës, shumë të burgosur shqiptarë u grumbulluan në Dubravë.
Ky grumbullim masiv: në kohë bombardimesh, në një zonë lufte, dhe në një objekt potencialisht i rrezikuar, ishte në vetvete një veprim me pasoja të parashikueshme.
Pikërisht aty ndodhi më pas tragjedia.

Bombardimet dhe masakra

Gjatë majit 1999, Burgu i Dubravës u godit nga bombardimet, me pretendimin që këtë veprim tua lenin NATO-s.
Por ajo që ndodhi më pas është edhe më e rëndë. Sipas dëshmive të shumta të të mbijetuarve: pas bombardimeve, forcat serbe, gardianë, pjesëtarë të policisë dhe strukturave të tjera të sigurisë, hapën zjarr mbi të burgosurit shqiptarë.
Shumë dëshmitarë kanë përshkruar: ekzekutime, granatime brenda hapësirave të burgut,
vrasje të organizuara, dhe trajtim çnjerëzor ndaj të mbijetuarve.
Pra, sipas shumë dëshmive, nuk bëhej fjalë vetëm për pasoja të bombardimeve, por edhe për veprime direkte vrasëse ndaj të burgosurve.

Përpjekja për t’ia faturuar NATO-s

Një nga aspektet më të diskutuara të kësaj ngjarjeje është tentativa e autoriteteve serbe për t’ia atribuar të gjitha viktimat ekskluzivisht bombardimeve të NATO-s.
Mirëpo kjo tezë është vënë seriozisht në pikëpyetje nga: dëshmitë e të mbijetuarve, raportimet ndërkombëtare, organizatat për të drejtat e njeriut, dhe analizat e mëvonshme juridike.
Shumë të mbijetuar kanë dëshmuar se: pas bombardimeve, të burgosurit u nxorën në oborre dhe u qëlluan nga forcat serbe.
Kjo e ndryshon krejt natyrën juridike të ngjarjes.

Statusi juridik i të burgosurve sipas të drejtës ndërkombëtare

Sipas International Committee of the Red Cross dhe konventave ndërkombëtare humanitare, të burgosurit janë kategori të mbrojtura.
Edhe gjatë luftës: shteti që i mban në paraburgim ose burg, ka përgjegjësi absolute për jetën dhe sigurinë e tyre.
Kjo do të thotë: nuk mjafton të thuhet se “u godit burgu”; autoritetet kishin detyrim: të mos i ekspozonin ndaj rrezikut, të mos i përqendronin në zona të rrezikshme, dhe mbi të gjitha të mos ushtronin dhunë ndaj tyre.
Nëse provohet: grumbullimi i qëllimshëm, mos-evakuimi, ose përdorimi i të burgosurve në funksion propagandistik, atëherë ngjarja merr dimension shumë më të rëndë juridik.

Dimensioni moral i tragjedisë

Masakra e Dubravës nuk është vetëm çështje statistikash apo juridiksioni. Ajo është simbol i:
cenimit ekstrem të dinjitetit njerëzor, përdorimit të të burgosurve si mjet politik, dhe shndërrimit të burgut nga institucion ndëshkimi në hapësirë vdekjeje.
Në histori, burgjet zakonisht paraqiten si vende izolimi. Por në Dubravë, sipas shumë dëshmive, burgu u shndërrua në kurth.

Pyetjet që mbeten ende

Edhe pas shumë vitesh, disa pyetje vazhdojnë të rëndojnë ndërgjegjen historike: Pse u rikthyen të burgosurit në Dubravë gjatë bombardimeve? Kush e dha urdhrin? A kishte planifikim paraprak? Pse nuk u evakuuan? Kush urdhëroi zjarrin mbi të burgosurit? Kush mban përgjegjësi komanduese?
Këto nuk janë vetëm pyetje historike. Janë pyetje juridike dhe morale që lidhen me përgjegjësinë shtetërore dhe zinxhirin komandues.

Në vend të përfundimit

Masakra e Dubravës mbetet një nga plagët më të rënda të luftës në Kosovë. Ajo përfaqëson një moment ku logjika e “sigurisë” u kthye në të kundërtën e saj: njerëzit që pretendoheshin të mbroheshin, përfunduan në epiqendrën e vdekjes.
Dhe pikërisht ky paradoks e bën Dubravën jo vetëm vend tragjedie, por edhe simbol të errët të mënyrës se si lufta mund ta zhveshë shtetin nga çdo maskë juridike dhe njerëzore.
Përderisa nuk ka përgjigje të plota për zinxhirin e përgjegjësisë, Dubrava mbetet jo vetëm kujtesë historike, por edhe akuzë e hapur ndaj ndërgjegjes së kohës sonë.