Mërgim Bekteshi

“Veni, vidi, vici” – erdha, pashë, fitova. Kjo ishte fjalia e njohur e Jul Cezarit, e lindur në një epokë ku fitorja matjej me shpejtësinë e shpatës dhe me heshtjen e popujve të mundur, të cilët për romakun shpesh nuk përbënin më shumë se një periferi pa zë në hartën e perandorisë. Në atë botë, triumfi ishte deklaratë, jo reflektim.

Por gjatë qëndrimit tim njëjavor në Gjermani, në qytete si Shtutgarti, Frankfurti, Boni, Këlni, Heilbronni dhe  Bad Neuenahr, kjo fjali humbi tonin e saj ushtarak dhe u shndërrua në një përjetim krejt tjetër: “Veni, vidi et credidi” – erdha, pashë dhe besova. Besova jo në kuptimin e një bindjeje të verbër, por në kuptimin e një mahnitjeje të arsyeshme, ku syri dhe mendja nuk mjaftojnë për ta përkufizuar realitetin që shfaqet përpara teje.

Ishte një përplasje e qetë mes përvojës sime ballkanike dhe një Evrope qendrore që nuk e fsheh rendin e saj, por e ekspozon atë si natyrë të dytë. Dhe në atë përplasje, më erdhën natyrshëm dy mendimtarë: Malinovski dhe Ruso. I pari, me vëzhgimet e tij mbi shoqëritë e ashtuquajtura primitive, na mëson se edhe bashkësitë më të thjeshta nuk janë pa rend; i dyti, me kontratën shoqërore, na kujton se qytetërimi është një marrëveshje e heshtur mes lirisë dhe detyrimit. Gjermania, në këtë kuptim, nuk më u shfaq si rast i veçantë, por si një formë e institucionalizuar e kësaj marrëveshjeje historike.

Ne shpesh popullin gjerman e reduktojmë në një imazh ekonomik – makina, industri, teknologji – sikur këto të ishin identiteti i tij i vetëm. Por ky është një reduktim i rrezikshëm, pothuajse një verbëri kulturore. Sepse Gjermania është edhe Kant, edhe Hegel, edhe Goethe; është edhe ligj, edhe poezi, edhe muzikë; është mendim që nuk ndahet lehtë nga forma e tij materiale.

Që nga momenti i uljes në aeroport, gjithçka fliste me gjuhën e rregullit. Madje edhe peizazhi nga ajri, me fshatra dhe qytete të vendosura me një rregullsi pothuaj gjeometrike, të krijonte përshtypjen se hapësira këtu nuk është e rastësishme, por e menduar. Dhe kjo mendueshmëri e hapësirës është ndoshta shenja e parë e një qytetërimi të disiplinuar.

Në rrugë, disiplinimi i trafikut nuk ishte thjesht teknikë, por kulturë. Semaforët, sinjalet, korsitë – të gjitha funksiononin si një gjuhë e përbashkët që nuk kërkon interpretim. Dhe megjithatë, në atë rregull të hekurt, ekzistonte një lloj qetësie që në vendet tona shpesh ngatërrohet me mungesë jete. Matësit e shpejtësisë ishin të vendosur kudo, dhe dukej sikur aty nuk falet askush – as qytetari i zakonshëm, e as kancelari.

Përgjatë autostradave dhe rrugëve lokale, gjelbërimi nuk ishte dekor, por strukturë. Drunjtë e rreshtuar me një kujdes pothuaj estetik e mbronin hapësirën, e zbusnin klimën dhe e shndërronin asfaltin në një pjesë të natyrës së kontrolluar. Në këtë pikë, më erdhi ndër mend një analogji letrare: ajo botë e bollëkut natyror që Markez e përshkruan në “Njëqind vjet vetmi”, ku natyra nuk është sfond, por personazh që merr frymë.

Pastërtia ishte një tjetër formë disipline. Edhe në vendet e ndërtimit, rendi nuk prishej. Kamionët pastroheshin para se të dilnin në rrugë, sikur edhe materiali i papërpunuar të duhej të kalonte nëpër një filtër estetik përpara se të hynte në hapësirën publike.

Ndërtimi i shtëpive, izolimi i tyre termik, mungesa e ekzagjeruar e kondicionerëve – të gjitha këto flisnin për një mendësi që mendon gjatë, jo vetëm shpejt. Një racionalitet që nuk shfaqet si ide, por si praktikë e përditshme.

Transporti publik funksiononte me një ritëm të tillë që qytetari nuk e ndjen mungesën e makinës si nevojë, por si zgjedhje. Dhe aty ku mungon gara e dukjes, aty fillon një formë tjetër jete shoqërore, më e qetë, më pak e ekspozuar ndaj syrit të tjetrit.

Në mbrëmje, qytetet binin në një qetësi të kontrolluar, ndërsa mëngjesi hapej me një saktësi pothuaj rituale. Kjo nuk ishte thjesht organizim teknik, por një kulturë kohe.

Në Shtutgart, biblioteka e qytetit më solli një çast tjetër reflektimi. Aty, mes rafteve, gjeta edhe vargjet e Agollit që flasin për lirinë si ëndërr e vargut. Dhe për një çast, u duk sikur letërsia shqipe dhe hapësira gjermane takoheshin në një pikë të përbashkët të kujtesës kulturore.

Në Heilbronn, gjurmët romake flisnin për një histori të gjatë të mbivendosur qytetërimesh. Një kujtesë se asgjë nuk fillon nga zero.

Frankfurti, me horizontin e tij modern dhe lumin Main që rrjedh qetë, më u shfaq si një bashkëjetesë mes mitologjisë urbane dhe kapitalit bashkëkohor. Dhe në atë hapësirë, koha dukej sikur nuk e fshin të kaluarën, por e transformon atë.

Në Këln, katedralja gotike ishte përvojë estetike dhe metafizike njëkohësisht. Drita që depërtonte përmes xhamave shumëngjyrësh nuk ndriçonte vetëm hapësirën, por edhe mendimin. Aty ku teknika mesjetare bëhet art, lind një formë e përjetësisë së prekshme.

Në Bon, shtëpia e Beethovenit nuk ishte muze, por kujtesë e gjallë e gjenialitetit. Muzika e tij nuk ishte vetëm tingull, por strukturë e ndjenjës njerëzore, ku dhimbja dhe bukuria nuk ndahen më.

Dhe kur u ktheva në atdhe, për një çast më pushtoi ndjesia se nuk po kthehesha thjesht në një vend gjeografik, por në një Itakë personale. Jo Itaka si mit i kthimit fizik, por si kthim i vetëdijes, ku njeriu nuk është më i njëjti që ishte para udhëtimit.

Sepse disa vende nuk të japin vetëm pamje, por të ndryshojnë mënyrën si e lexon botën.

Dhe në fund, Gjermania për mua nuk ishte më “veni, vidi, vici”.

Ishte: erdha, pashë dhe besova.