Nga Fushë Kosova në Gjakovë, përmes Morinës drejt Viçidolit të Tropojës…

Rruga nis herët, në një mëngjes që në pamje të parë duket i zakonshëm, por që në thelb mbart peshën e një udhëtimi të jashtëzakonshëm. Rruga nis në Fushë Kosova, në një mëngjes të hershëm që duket i qetë vetëm në sipërfaqe. Hapat e parë të këtij udhëtimi marrin drejtim për nga Komorani dhe më tej në Komoran, ku rruga fillon të ngushtohet mes kujtesës së tokës dhe historive të saj të heshtura. Prej aty, shtegu vazhdon drejt Llapushnikut, një emër që në vetvete mbart jehonën e një kohe të rëndë dhe të lavdishme njëkohësisht. Malet dhe kthesat e kësaj ane duket sikur ende ruajnë gjurmët e hapave që dikur nuk ishin thjesht udhëtim, por vendosmëri. Më pas rruga hapet drejt jugperëndimit, duke kaluar në drejtim të Pejë, ku peizazhi ndryshon, por pesha e kujtesës mbetet e njëjtë, si një hije e butë që e shoqëron çdo kilometr. Itinerari kthehet drejt Gjakovë, qytetit që në këtë rrëfim nuk është vetëm destinacion, por një nyje lidhëse mes rrugëve të kujtesës dhe shtigjeve të lirisë. Kështu nis ky udhëtim, jo thjesht si lëvizje në hartë, por si një ecje nëpër shtresat e një historie që ende jeton në çdo kthesë të rrugës. Në këtë udhëtim jam edhe unë, dëshmitare e një rruge që lidh të shkuarën me të tashmen, dhe njerëzit me amanetin e tyre

Morina – porta e dy botëve

Në Morinë, çdo hap merr një kuptim tjetër. Këtu kufiri nuk është vetëm vijë ndarëse, por një hapësirë ku historia dhe sakrifica prekin njëra-tjetrën. Morina shfaqet si një portë simbolike mes dy realiteteve: Kosovës së luftës dhe Shqipërisë që shërbeu si shpresë dhe mbështetje logjistike. Në këtë pikë, udhëtimi nuk kalon vetëm territor, por edhe kujtesë.

Viçidoli – shtëpia e kujtesës së luftës

Në Viçidol ndalesa bëhet e heshtur dhe e rëndë njëkohësisht. Në kullën e Sylejman Berishës, ku dikur u formësua një pjesë e rëndësishme e organizimit të rezistencës, historia duket sikur ende merr frymë mes mureve. Këtu lidhet kujtesa me figurën e Ilir Konushevci, i cili mbetet një nga emrat që simbolizon rrugën e sakrificës dhe organizimit të luftës për liri. Në këtë Kullë, dikur niseshin dhe kalonin njerëz që nuk e shihnin veten si individë, por si pjesë të një qëllimi më të madh,lirinë.

Gjurmët e një rruge që nuk shuhet

Në këtë ecje simbolike, Nertila Konushevci rikthehet në vendin ku babai i saj, Heroi Ilir Konushevci, la gjurmët e tij, të një kohe që nuk mund të harrohet lehtë. Rruga shoqërohet me kujtime dhe emra që mbajnë peshën e një epoke të tërë: Gani Nuha, Naim Haziri, Hysen Dreshaj-Besniku, Nasim Haradinaj, Demir Demiri, Muharrem Mahmutaj, Hamdi Pollomi, Bekim Shyti, si dhe veprimtari Ragip Xhaka. Secili emër nuk është thjesht kujtim, por një dëshmi e gjallë e një kohe kur liria nuk ishte fjalë, por vendim.

Në kthim nga Viçidoli, rruga ndalet në Kulla e Heronjve të Betejës së Morinës, një vend ku kujtesa e luftës qëndron e skalitur në emra dhe sakrificë. Në këtë ndalesë përkujtimore nderuam dëshmorët e Betejës së Morinës: Muhamet Ukshini, Shkëlzen Syla, Blerim Ukshini, Ahmet Pulatini, Fisnik Salihu, Nezir Elezaj, Ymer Bytyqi, Arben Ukshini dhe Sylejmon Abdyli. Emrat e tyre qëndrojnë sot si pjesë e një kujtese të paharruar, duke dëshmuar për sakrificën dhe përkushtimin e atyre që ranë në rrugën e lirisë. Në heshtjen e kësaj kulle, historia nuk duket e largët — ajo vazhdon të jetojë në kujtimin dhe respektin e çdo ndalese përpara emrave të tyre.

Morina – 11 Maj 2026

Në Morinë, më 11 maj 2026, një ngjarje e veçantë shënon një tjetër gur në këtë rrugëtim historik: vendosja e pllakës për ish-Shtabin e UÇK-së të vitit 1998, në shtëpinë e Demir e Can Demirit. Në këtë ceremoni, historia nuk u rrëfye si e largët, por si një prani e gjallë që ende qëndron mbi këtë tokë. Naim Haziri theksoi me zë të drejtpërdrejtë peshën e asaj kohe: “Këtu në Morinë është bërë luftë për 45 ditë dhe këtë vijë fronti e kanë mbajtur 17 veta, 1998.” Një fjali e thjeshtë në formë, por e rëndë në përmbajtje, një kujtesë për një front të mbajtur me sakrificë të jashtëzakonshme. Në mesin e të pranishmëve ishin bashkëluftëtarët Ajet Ukshini dhe Ismail Abdyli, si dëshmi e gjallë e plagëve të luftës dhe e qëndrueshmërisë së atyre që e përballuan atë kohë.

Kujtesa e marshit dhe rruga e armëve

Kjo hapësirë lidhet edhe me kujtimin e rrugëve të furnizimit të UÇK-së gjatë vitit 1998, kur përmes kufirit kalonin njerëz, armë dhe shpresa. Në ato rrugëtime, historia mban në vetvete edhe momentet më të vështira të organizimit të rezistencës, por edhe vendosmërinë për të mos u ndalur pavarësisht humbjeve. Morina, Ponosheci, fshatrat e Rekës së Keqe, Juniku, dhe zonat përreth u shndërruan në arterie të një lëvizjeje që nuk ishte vetëm ushtarake, por ekzistenciale për një popull. Kur rruga kthehet sërish pas, mbetet ndjesia se ky udhëtim nuk përfundon me mbërritjen në destinacion. Ai vazhdon në kujtesë, në rrëfimet e atyre që e jetuan luftën dhe në heshtjen e vendeve që ende mbajnë gjurmët e saj. Nga Fushë Kosova deri në Morinë e Viçidol, çdo kthesë e rrugës solli pranë jo vetëm historinë e luftës, por edhe forcën e njerëzve që nuk lejuan të humbte shpresa. Në këtë ecje, emrat, vendet dhe kujtimet nuk u shfaqën si fragmente të largëta të së kaluarës, por si pjesë e një historie që ende jeton. Një historie që vazhdon të flasë përmes kullave, rrugëve, maleve dhe njerëzve që mbajnë mbi supe kujtesën e një kohe të jashtëzakonshme. Dhe ndoshta kjo është pesha më e madhe e këtij udhëtimi: të kuptosh se liria nuk u ndërtua vetëm në front, por edhe në rrugët që çonin drejt tij, në pritjet, në sakrificat dhe në kthimet që mbartnin gjithmonë shpresën e rikthimit. Kështu, ecje në “Shtigjet e Lirisë – Mërgimi” mbetet më shumë se një reportazh. Mbetet një dëshmi e gjallë se historia nuk jeton vetëm në libra, por në vendet ku është shkruar dhe në njerëzit që vazhdojnë ta mbajnë atë gjallë. Në fund, rruga mbetet e hapur — jo vetëm në hartë, por në kujtesën e një historie që vazhdon të ecë.

Tiranë 13 Prill 2026 Rajmonda Maleçka