Shkruan: Ethem Çeku

Kosova dhe Shqipëria janë përballur në periudha të ndryshme me mundësi të mëdha zhvillimore, kur investitorë strategjikë dhe kompani me ndikim global kanë shprehur gatishmërinë për të investuar në projekte që mund të ndryshonin rrjedhën e zhvillimit ekonomik të rajonit. Këto raste dëshmojnë se zhvillimi ekonomik nuk varet vetëm nga potenciali i një vendi, por edhe nga aftësia e institucioneve për të identifikuar interesin strategjik kombëtar dhe për të marrë vendime në kohën e duhur.

Kosova tashmë e ka një shembull të qartë. Projekti energjetik “Kosova C” gëzonte mbështetjen e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Bankës Botërore, Komisionit Evropian, USAID-it dhe institucioneve të rëndësishme financiare evropiane. Ekzistonte një konsensus i gjerë ndërkombëtar se Kosova kishte nevojë për investime të mëdha në sektorin energjetik për të garantuar furnizim të qëndrueshëm me energji, për të mbështetur zhvillimin ekonomik dhe për të krijuar bazat e një industrializimi më të fuqishëm të vendit. Projekti parashihte investime prej rreth 2.2 miliardë dollarësh, do t’i siguronte Kosovës kapacitete të reja energjetike, mijëra vende pune, zhvillim industrial dhe siguri më të madhe energjetike. Mosrealizimi i tij përbën një nga mundësitë më të mëdha të humbura ekonomike në Kosovën e pasluftës dhe një shembull se si mungesa e konsensusit strategjik mund të ketë pasoja afatgjata për zhvillimin e vendit.

Po aq i rëndësishëm është edhe projekti strategjik i Zvërnecit në Shqipëri. Bëhet fjalë për një investim që vlerësohet në rreth 4 miliardë euro, me potencial për ta shndërruar bregdetin shqiptar në një nga qendrat më të rëndësishme turistike dhe ekonomike të Mesdheut. Projekte të kësaj natyre duhet të vlerësohen jo vetëm në funksion të debateve të momentit, por mbi bazën e ndikimit afatgjatë që mund të kenë në zhvillimin ekonomik, në krijimin e vendeve të punës, në rritjen e të ardhurave publike dhe në forcimin e konkurrueshmërisë ndërkombëtare të Shqipërisë.

Natyrisht, çdo investim i kësaj përmase duhet t’u nënshtrohet standardeve më të larta mjedisore, kritereve evropiane dhe mekanizmave rigorozë të mbrojtjes së natyrës. Mbrojtja e mjedisit është një detyrim i panegociueshëm. Megjithatë, po aq e rëndësishme është që vlerësimi i projekteve strategjike të mbështetet mbi analiza profesionale, studime shkencore dhe interesin afatgjatë kombëtar.

Sot, Kosova ka përpara edhe një mundësi tjetër strategjike: përfshirjen në projektet e gazit të lëngshëm amerikan (LNG). Kjo mundësi nuk është humbur ende, por realizimi i saj varet nga vizioni dhe vendimmarrja e institucioneve tona. Përfshirja në rrjetet e LNG-së amerikane do të rriste sigurinë energjetike, do të krijonte mundësi të reja për investime industriale dhe do të forconte lidhjet ekonomike dhe strategjike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Në të njëjtën kohë, Kosova nuk duhet të heqë dorë nga shfrytëzimi racional i pasurisë së saj më të madhe energjetike – lignitit. Me një nga rezervat më të mëdha të lignitit në Evropë, Kosova duhet të ndërtojë një politikë energjetike që kombinon burimet vendore me teknologjitë moderne dhe burimet alternative të energjisë. Siguria energjetike nuk ndërtohet duke përjashtuar burime, por duke ndërtuar një sistem të balancuar, të diversifikuar dhe të qëndrueshëm.

Në analizën e këtyre zhvillimeve nuk mund të anashkalohet as dimensioni gjeopolitik. Përvoja ndërkombëtare dëshmon se pas shumë debateve publike mbi energjinë apo investimet strategjike shpesh qëndrojnë interesa të ndryshme ekonomike, politike dhe gjeopolitike. Në jo pak raste, diskutimet nuk zhvillohen vetëm për mjedisin apo ekonominë, por edhe për kontrollin e tregjeve, korridoreve energjetike dhe ndikimit strategjik në rajone të caktuara.

Shumë analistë perëndimorë kanë argumentuar se interesat energjetike ruse, të lidhura veçanërisht me Gazpromin, kanë favorizuar ruajtjen e varësisë energjetike të vendeve të Evropës Juglindore nga furnizimet tradicionale me gaz rus. Për këtë arsye, debatet rreth projekteve energjetike në Ballkan shpesh kanë pasur jo vetëm dimension ekonomik dhe mjedisor, por edhe dimension të theksuar gjeopolitik. Përvoja ndërkombëtare tregon gjithashtu se pas shumë debateve publike për çështjet mjedisore mund të veprojnë interesa të ndryshme konkurruese ekonomike, energjetike dhe politike, të cilat jo gjithmonë lidhen drejtpërdrejt me mbrojtjen e mjedisit, por edhe me rivalitetin për tregje, investime dhe ndikim strategjik.

Mësimi që duhet të nxjerrim nga përvoja e “Kosova C” është i qartë: kur humbet një investitor strategjik, nuk humbet vetëm një kontratë. Humbet një mundësi historike që mund të ndikojë për dekada në zhvillimin ekonomik, energjetik dhe teknologjik të vendit.

Prandaj, Kosova dhe Shqipëria duhet t’i shqyrtojnë me seriozitet maksimal projektet strategjike që paraqiten sot. Debati demokratik është i domosdoshëm, por po aq i domosdoshëm është edhe vizioni afatgjatë. Në një botë ku konkurrenca për investime është gjithnjë e më e ashpër, shtetet që arrijnë të tërheqin dhe të mbajnë investitorët strategjikë fitojnë zhvillim ekonomik, siguri energjetike, vende pune dhe mirëqenie për brezat që vijnë.